Từ những góc tiếp cận khác nhau, các nhà khoa học đã khẳng định: Một là, muốn phát triển công nghiệp văn hóa, trước hết phải thay đổi cách đào tạo những con người làm nên nền công nghiệp ấy; Hai là, sự thay đổi đó không thể chỉ dừng ở việc chạy theo công nghệ, mà phải làm mới cách đào tạo để người học vừa làm chủ công cụ mới, vừa giữ được năng lực sáng tạo, cảm thụ và dấu ấn cá nhân.
Thực tế, người làm nghệ thuật hôm nay không chỉ cần năng lực chuyên môn mà còn phải biết sử dụng công nghệ, làm việc với dữ liệu để có thể hiểu được công chúng, quản trị dự án, nắm bắt thị trường, bản quyền và các phương thức phân phối nội dung số để cho ra đời tác phẩm nghệ thuật có sức sống.
Nắm bắt được nhu cầu nguồn nhân lực lĩnh vực nghệ thuật, PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng chuyển đổi số và AI đang đặt ra những yêu cầu mới về nguồn nhân lực, từ năng lực công nghệ, quản trị sáng tạo đến bản quyền, đạo đức nghề nghiệp và khả năng thích ứng với thị trường. Theo PGS.TS Lâm Nhân, nhà trường cần trở thành không gian nghiên cứu, thử nghiệm và sáng tạo, kết nối người học với nghệ sĩ, doanh nghiệp, công chúng và thị trường.
Xét ở lĩnh vực đào tạo, chuyển đổi thực chất không phải là đưa thêm công nghệ vào lớp học, mà là thay đổi cách sử dụng công nghệ để mở rộng năng lực sáng tạo của người học. Khi năng lực sáng tạo được đặt ở trung tâm, giáo dục nghệ thuật mới có thể đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của công nghiệp văn hóa. Cụ thể, với cơ sở giáo dục, yêu cầu đặt ra chính là làm thế nào để có thể kết nối năng lực sáng tạo với công nghệ, kinh tế và thị trường. Đặc biệt, ở thời điểm hiện tại, AI đang được nhìn nhận như một công cụ hỗ trợ đổi mới đào tạo nghệ thuật.
Công nghệ có thể thay đổi cách sáng tạo, nhưng không thể thay thế những giá trị làm nên chiều sâu của sáng tạo. TS Nguyễn Thị Thu Thủy, Trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, lưu ý rằng chuyển đổi số trong giáo dục văn hóa nghệ thuật không đơn thuần là đưa thêm công nghệ vào lớp học. Người học dù thành thạo AI nhưng thiếu nền tảng văn hóa, khả năng cảm thụ thẩm mỹ, tư duy phản biện và trách nhiệm xã hội thì khó tạo ra những sản phẩm văn hóa có chiều sâu. Đây là điểm cần được nhìn nhận thẳng thắn trước sức ép của AI: Công nghệ càng mạnh, phần người trong giáo dục nghệ thuật càng phải được đào tạo sâu.
 |
| Đại biểu tham dự hội thảo. Ảnh: Vietnamnet |
Một yêu cầu lớn cũng được đặt ra trong đào tạo nghệ thuật hiện nay. Đó là công nghệ có thể hỗ trợ quá trình sáng tạo nhưng không thể thay thế chủ thể sáng tạo. Nghệ thuật không chỉ cần kỹ thuật, mà còn được tạo nên từ ký ức, trải nghiệm, cảm xúc, vốn sống và những lựa chọn của con người. Giáo dục nghệ thuật vì vậy cần làm sâu những năng lực rất “người” như trí tưởng tượng, tư duy phản biện, khả năng cảm thụ, ý thức cộng đồng và trách nhiệm xã hội. Điều này không chỉ khẳng định giáo dục không phải là cách đứng ngoài công nghệ, mà là nền tảng để người học biết lựa chọn và làm chủ công nghệ.
Một nền công nghiệp văn hóa không chỉ cần người có khả năng sáng tạo, mà còn cần những năng lực biến ý tưởng thành sản phẩm, tổ chức sản xuất, quản trị, phân phối và đưa sản phẩm đến với công chúng. Vì thế, đào tạo nghệ thuật không thể chỉ dừng ở việc rèn nghề trong nhà trường, mà cần đưa sinh viên đến gần hơn với doanh nghiệp, thị trường sáng tạo, môi trường số và công chúng. Do đó, người làm giáo dục nghệ thuật cũng cần thay đổi nhận thức, những va chạm thực tiễn không phải phần việc để dành cho sau khi tốt nghiệp, mà phải trở thành một phần của quá trình đào tạo, để chuyên môn nghệ thuật được hình thành đồng thời với năng lực làm nghề và khả năng thích ứng với một thị trường đang thay đổi.
Tính đến thời điểm hiện tại, công nghệ đã mở ra những khả năng mới cho việc học và thực hành nghệ thuật. AI, thực tế ảo, thực tế tăng cường và học liệu số có thể mở rộng không gian tiếp cận tác phẩm, di sản, đồng thời tạo thêm cơ hội để người học thử nghiệm và sáng tạo. Nhưng công nghệ càng phát triển, vai trò của con người trong đào tạo nghệ thuật càng phải được đặt rõ. Công nghệ có thể tạo ra hình ảnh, âm thanh, mô phỏng hay những cách thức biểu đạt mới, nhưng không tự xác lập được giá trị của một tác phẩm, không thay thế được cảm xúc, tư duy, trải nghiệm và khả năng lựa chọn của người sáng tạo. Vì thế, mục tiêu của chuyển đổi số trong giáo dục nghệ thuật không phải là tạo ra những người biết sử dụng nhiều công cụ hơn, mà là những con người biết đặt câu hỏi, biết lựa chọn, biết làm chủ công nghệ để phục vụ ý tưởng và giá trị nghệ thuật.
Công nghệ có thể thay đổi cách học, cách thực hành nghệ thuật; còn nhà trường phải đào tạo được con người đủ năng lực để làm chủ những thay đổi ấy. Góc nhìn này càng có ý nghĩa hơn trong đào tạo nguồn nhân lực và hình thành công chúng. Đây là hai mặt của cùng một quá trình: tạo ra người làm văn hóa và tạo ra đời sống văn hóa để những sáng tạo ấy được tiếp nhận, đối thoại và tiếp tục sinh sôi.
Quay trở lại với những vấn đề đặt ra tại hội thảo, thách thức của giáo dục văn hóa nghệ thuật không nằm ở việc có đưa AI vào giảng dạy hay không. Câu hỏi quan trọng hơn là dùng AI để mở rộng năng lực con người hay để con người ngày càng phụ thuộc vào công cụ. Nếu coi công nghệ là mục tiêu, giáo dục sẽ luôn chạy theo những công cụ mới. Nhưng nếu coi con người là trung tâm, công nghệ sẽ trở thành phương tiện để mở rộng năng lực sáng tạo. Đổi mới giáo dục vì thế không dừng ở số hóa bài giảng hay bổ sung kỹ năng công nghệ. Đó là sự chuyển đổi trong chính tư duy đào tạo: từ truyền đạt kỹ năng sang kiến tạo năng lực; từ nhà trường khép kín sang không gian mở; từ đào tạo người làm nghề sang hình thành nguồn nhân lực sáng tạo; từ chú trọng sản phẩm sang quan tâm cả công chúng và đời sống văn hóa. Công nghiệp văn hóa có thể cần công nghệ để lớn nhanh. Nhưng để lớn lên, có chiều sâu hơn, nó cần con người. Công nghệ có thể làm cho một sản phẩm ra đời nhanh hơn, rẻ hơn và đi xa hơn, nhưng để sản phẩm ấy có bản sắc, có chiều sâu và khả năng sống lâu trong đời sống tinh thần của cộng đồng, vẫn cần những con người biết mình đang sáng tạo điều gì, vì ai và vì giá trị nào.
Hiện chúng ta đang sở hữu một đời sống nghệ thuật mà ở đó AI có thể thay đổi cách chúng ta sáng tạo. Nhiệm vụ của giáo dục chính là phải bảo đảm rằng sau mọi thay đổi ấy, con người vẫn là chủ thể của sáng tạo. Bởi máy có thể tạo tác, mô phỏng và kết hợp vô số dữ liệu; còn nghệ thuật vẫn cần một con người lựa chọn điều đáng nói, điều đáng giữ và điều đáng trao gửi cho cộng đồng. Như vậy, điều giáo dục nghệ thuật hôm nay phải bảo vệ không phải là một phương thức sáng tạo cũ, mà là năng lực của con người để tạo ra ý nghĩa. Đó cũng chính là phần việc của nhà trường: Giúp người học có đủ chiều sâu để không trở thành bản sao của những gì máy có thể tạo ra.
