PGS.TS Nguyễn Văn Tùng – Thành viên HĐTV, Phó Tổng biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN) – thừa nhận, việc kiểm soát nguồn gốc và chất lượng sách giáo khoa (SGK) hiện nay là nhiệm vụ vô cùng gian nan.

NXBGDVN chỉ có quyền bảo vệ sản phẩm và kiểm tra các đơn vị in đã ký hợp đồng. Không phải cơ quan quản lý nhà nước, NXB không thể trực tiếp xử lý, tham gia đoàn công tác hay thanh tra toàn diện thị trường. Trong khi đó, việc nhận diện sách thật – sách giả ngày càng khó: nhiều bản giả được in tinh vi, phải nhờ đến chuyên gia hoặc thiết bị chuyên dụng mới phân biệt được.

PGS.TS Nguyễn Văn Tùng – Thành viên HĐTV, Phó Tổng biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam.

Một thực tế khác là khâu phát hành ở địa phương chưa đồng đều. “Không phải công ty phát hành nào cũng thực sự quyết liệt chống sách lậu. Có nhân viên thiếu kỹ năng phân biệt, dẫn đến sách giả lọt vào hệ thống phân phối”, ông Tùng cho biết.

Sách giáo khoa giả không chỉ ảnh hưởng quyền lợi của tác giả và NXB, mà còn trực tiếp đe dọa quá trình học tập của học sinh. Nội dung bị in sai chính tả, thiếu bài, thậm chí in sẵn lời giải; giấy mỏng, mực nhòe, hình ảnh kém chất lượng – tất cả đều tác động tiêu cực đến thị lực, khả năng tiếp thu và tư duy.

Câu chuyện của chị Nguyễn Hồng Giang (Hà Nội) là ví dụ điển hình. Tìm mua bộ SGK giá rẻ qua mạng để tiết kiệm cho học sinh, chị nhận sách không tem chống giả, nhiều trang trắng, chữ mờ, sai chính tả. Sau khi được xác nhận đây là sách giả, chị buộc phải thay toàn bộ bằng sách chính thống, đồng thời chia sẻ câu chuyện để cảnh báo phụ huynh khác.

Theo cô giáo Lê Thúy Hằng (Trường THCS Mỹ Đình 1, Hà Nội), tem chống giả hiện có nhưng không đủ “miễn dịch” trước công nghệ sao chép tinh vi. Nguyên nhân sâu xa còn ở nhận thức: “Một bộ phận phụ huynh vẫn chọn giá rẻ hơn chất lượng, vô tình tiếp tay cho sách lậu”.

Từ năm 2010 đến nay, NXBGDVN thống kê đã có hơn 37 triệu bản sách giáo dục và 18 tấn bán thành phẩm in lậu bị phát hiện, xử lý trên cả nước. Gần đây, ngày 16/7/2025, lực lượng chức năng tại Hậu Giang đã thu giữ 79.103 quyển SGK giả – vụ lớn nhất từ trước tới nay ở địa phương, với tổng giá trị gần 1,4 tỷ đồng.

Quyển sách giáo khoa xuất hiện trang trắng không có nội dung. Ảnh: NXBGDVN.

Không chỉ SGK, nhiều bộ sách văn học, nghiên cứu, sách thiếu nhi như Kính Vạn hoa (NXB Kim Đồng) hay Những mảnh ký ức 1979-1989 cũng bị làm giả. Hậu quả không chỉ là thất thu, mất uy tín, mà còn có nguy cơ sai lệch kiến thức lịch sử, địa lý – đặc biệt nguy hiểm nếu thiếu dữ liệu về biên giới, biển đảo.

Để bảo vệ sách thật, NXBGDVN đã áp dụng mã vạch, mã QR, tem chống giả đặc thù, ứng dụng nhận diện trực tuyến… NXB cũng phối hợp với quản lý thị trường, công an, thanh tra xuất bản để kiểm tra, xử lý các cơ sở in lậu.

Song song đó là chiến dịch tuyên truyền: trưng bày so sánh sách thật – giả; tập huấn phòng chống in lậu; khuyến nghị phụ huynh, giáo viên mua sách tại kênh phân phối chính thức. “Chúng tôi coi việc tuyên truyền này không chỉ là bảo vệ thương hiệu, mà là bảo vệ tri thức và tương lai học sinh”, ông Nguyễn Văn Tùng nhấn mạnh.

Tại các trường học, nhiều hiệu trưởng như thầy Đoàn Quốc Phú (THCS Trung Sơn, Bắc Giang) đã chủ động hướng dẫn phụ huynh mua sách ở nhà sách uy tín, rà soát định kỳ và yêu cầu giáo viên báo cáo ngay khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Ông đề xuất ngành giáo dục phối hợp NXB và đơn vị phân phối để triển khai hệ thống cung ứng SGK chính thống ngay tại trường, hạn chế phụ huynh phải mua bên ngoài.

Lợi nhuận từ sách giả lớn, trong khi chế tài xử lý và ý thức cộng đồng còn hạn chế. Do đó, để “khóa” đường sống của sách giả, cần kết hợp đồng bộ: công nghệ – pháp lý – tuyên truyền, cùng sự vào cuộc mạnh mẽ của cơ quan chức năng và nhận thức “nói không với sách giả” của mỗi người dân.

SGK là công cụ kiến tạo nền tảng tri thức cho thế hệ trẻ. Mỗi cuốn sách giả bị bỏ qua đồng nghĩa với việc để lọt một nguy cơ làm méo mó nhận thức, phá vỡ nỗ lực cải cách giáo dục. Cuộc chiến này không chỉ của NXBGDVN hay cơ quan quản lý, mà là trách nhiệm chung của xã hội – để bảo vệ tri thức, gìn giữ niềm tin và đảm bảo tương lai cho mai sau.