Nghệ sĩ Nhân dân Lệ Ngọc. Tôi nghe và biết về bà khá nhiều nhưng chỉ thực sự gặp mặt, trò chuyện xã giao khi cùng tham dự một sự kiện văn hóa tại thành phố Nam Định cũ, một hai lần sau đó tại Không gian Nghệ thuật của NSND Vương Duy Biên, cả khi bà vừa đáp xuống sân bay sau chuyến lưu diễn dài ngày. Càng quen biết, càng hiểu về Lệ Ngọc, càng quí nể hơn người đàn bà tài sắc, quí phái này.
 |
| Nghệ sĩ Nhân dân Lệ Ngọc |
Lệ Ngọc cầm tinh con chuột, cùng tuổi tôi nhưng nhỏ hơn mấy tháng nên gọi tôi bằng anh, tôi cũng cho mình cái quyền làm anh ấy. Sinh 1960 trong một gia đình trí thức tại Hà Nội. Có cha là nhà văn, nhà viết kịch Việt Hoài, chính ông đã gieo mầm tình yêu sân khấu cho con gái. Khi mới vài tuổi, lần đầu tiên được xem vở diễn “Một thời để yêu” do cha viết cho Nhà hát Cải lương Hà Nội, cô bé Ngọc đã mê đắm sân khấu. Ðể rồi từ đó cứ có thời gian Ngọc lại tới các rạp hát xem diễn tập. Tình yêu sân khấu lớn dần, thôi thúc cô gái 16 tuổi ghi danh thi tuyển vào cả bốn đơn vị: Nhà hát Tuổi trẻ, Nhà hát Kịch Việt Nam, Nhà hát Múa rối, xưởng phim mong muốn được làm diễn viên. Ngọc trúng tuyển ở cả bốn nơi, nhưng lựa chọn đầu quân cho Nhà hát Kịch Việt Nam.
Với tình yêu sân khấu cháy bỏng Lệ Ngọc không ngần ngại đóng hàng chục vai phụ, thậm chí cả những vai là trẻ con, những vai chỉ xuất hiện vài phút. Cũng chính những tháng ngày đó, thử thách đó đã tôi luyện nên một nữ nghệ sĩ kịch nói đầy bản lĩnh, tài năng với nhiều vai diễn để đời.
 |
| Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng với các văn nghệ sĩ (NSND Lệ Ngọc áo dài đen bên phải TBT), ảnh chụp ngày 24/11/2021 |
NSND Lệ Ngọc nổi tiếng “phù thùy” với khả năng biến hóa đa dạng, kì ảo trên sân khấu kịch nói. Việc đảm nhận cùng lúc nhiều vai diễn trong một vở diễn để lại ấn tượng sâu sắc nhất trong lòng khán giả, tạo nên những "giai thoại" trong làng sân khấu Việt Nam: “Người đàn bà điên” dám làm kịch tư nhân tại miền Bắc, “Cỗ máy không biết mệt” trên sàn diễn quốc tế, “Sức sống mãnh liệt của Dế Mèn, Thị Nở”…
Lệ Ngọc từng chia sẻ: “Ngọc không muốn giới hạn mình trong một kiểu vai diễn, một tuýp nhân vật nào”. Thế nên, khán giả luôn trong trạng thái từ bất ngờ này đến bất ngờ khác, bởi khả năng biến hóa đến ngạc nhiên, khó tin của Lệ Ngọc trong nhiều vai diễn khác nhau, thậm chí đối lập nhau. Khi là người phụ nữ thanh lịch nhu mỳ trong “Lâu đài cát”; người đàn bà tham lam, ít học trong “Chia tay hoàng hôn”; lúc là cô gái ngây thơ, hết lòng vì chồng trong “Huyền thoại Gò Rồng ấp”; hay mụ chánh Phán hiểm độc, gian xảo trong “Cây tre thần”...
Thú thật, nếu không trò chuyện, tìm hiểu về Ngọc thì tôi không thể tin nổi người đàn bà mang vẻ đẹp quí phái, phong thái của một mệnh phụ phu nhân này, lại là một nghệ sỹ sân khấu nổi tiếng. Được biết, với năng lực diễn xuất tự nhiên, diễn như không diễn. Lệ Ngọc tạo ấn tượng sâu đậm với khán giả qua “Người đẹp khách sạn”- vở diễn tham dự Liên hoan quốc tế kịch độc diễn tại Băng-la-đét. Lệ Ngọc một mình đã đảm nhận tới sáu vai: ông đại tá, nhà thơ, thương nhân, người hầu, bà chủ khách sạn, đệ tử.
 |
| Tổng Bí thư Tô Lâm trong buổi gặp mặt các nhà khoa học, trí thức, văn nghệ sĩ, (NSND Lệ Ngọc áo dài vàng bên phải TBT) ảnh chụp ngày 30/12/2024 |
Ở vở “Ngũ biến”, Lệ Ngọc lại biến hóa tài tình đến ma mị, khi hóa thân với năm vai diễn là năm vị thánh thần với phong cách hoàn toàn khác nhau. Đây chính là tác phẩm gắn liền với biệt danh "Huyền thoại Ngũ biến" của bà. Thực tế Lệ Ngọc có thể đóng tới 7 vai trong một đêm diễn, thay đổi liên tục từ giọng nói, hình thể đến tính cách. Lệ Ngọc còn nói được nhiều giọng địa phương như Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa, Hà Tây… để hợp với từng nhân vật.
Cũng chính tiết mục này đã đem lại giải thưởng Nghệ sĩ biểu diễn xuất sắc nhất tại Liên hoan Sân khấu Trung Quốc – Asean năm 2016.
 |
| NSND Lệ Ngọc và NSUT Văn Hải trong vở “Lôi Vũ” |
Còn ở “Thị Nở - Chí Phèo”, vở diễn gây tiếng vang lớn với 200 đêm diễn liên tục tại Hà Nội, NSND Lệ Ngọc lại đưa khán giả đến bất ngờ, khi đảm nhận hai vai Thị Nở và bà ba Bá Kiến. Một người xấu xí đến ma chê quỷ hờn, nhưng ngây ngô nhân hậu. Một người xinh đẹp nhưng đỏng đảnh, hống hách...
Ở vai nào Lệ Ngọc cũng diễn xuất linh hoạt, lột tả đến tận cùng nội tâm, tính cách nhân vật. Tôi hiểu, làm được điều này ngoài bản lĩnh nghề nghiệp, tài năng trời phú còn là sự hy sinh tất thẩy, dồn hết tâm lực, cháy hết mình, tận hiến cho nghệ thuật mới có được. Điều mà đôi lần Lệ Ngọc từng chia sẻ cùng tôi.
 |
| NSND Lệ Ngọc (vai Phồn Y) và NSUT Văn Hải (vai Chu Phác Viên) trong vở “Lôi Vũ” |
Lệ Ngọc kể: “Ngoài nỗ lực của bản thân, trước kia nhiều lúc nuốt nước mắt vào trong khi phải mang con vài tháng tuổi đi diễn khắp nơi, có lần con ốm quá, Ngọc đành hủy chuyến lưu diễn đưa con về và suýt phải chịu án kỷ luật”.
Sau này Lệ Ngọc có hậu phương vững chắc, là chồng - NSƯT Văn Hải. Hai người từng học cùng nhau, đều công tác tại Nhà hát Kịch Việt Nam. Ở thời điểm sân khấu Việt trầm lắng, cuộc sống khó khăn, dù rất yêu nghề nhưng nghệ sĩ Văn Hải phải "dứt áo" tạm xa ánh đèn sân khấu về kinh doanh, lo kinh tế gia đình và "nuôi" giấc mơ sân khấu của vợ. Có lẽ đó là lý do khiến Lệ Ngọc ngày càng đắm đuối với nghề hơn, bởi phải "yêu thay" cả tình yêu sân khấu của chồng. Vượt qua cả thử thách khắc nghiệt nhất của số phận, quên đi bệnh tật để tận hiến cho nghệ thuật.
Khi nghỉ hưu với đam mê sân khấu cháy bỏng, sân khấu đã ngấm vào máu thịt. Được sự hậu thuẫn tích cực của chồng, Lệ Ngọc quyết định thành lập Sân khấu Lệ Ngọc, NSƯT Văn Hải quay lại với ánh đèn sân khấu, thứ mê hoặc ông từ nhiều năm trước. Vợ chồng Lệ Ngọc đã sát cánh bên nhau cả ngoài đời và trên sàn diễn. Họ đã tâm huyết đưa Sân khấu Lệ Ngọc trở thành điểm sáng nhất của mô hình sân khấu xã hội hóa, với những chuỗi dài đêm diễn trong và ngoài nước. Gặt hái nhiều thành công vang dội cả về doanh thu và các giải thưởng danh giá.
 |
| Khán giả nước ngoài lên sân khấu chụp ảnh với nghệ sĩ Lệ Ngọc-Văn Hải |
Sáng lập Sân khấu Lệ Ngọc – đơn vị kịch nói tư nhân đầu tiên tại Hà Nội, tách ra từ Nhà hát Kịch Việt Nam. Thay vì chờ đợi ngân sách, NSND Lệ Ngọc tự thân vận động, chủ động tìm kiếm nguồn lực, kết nối doanh nghiệp và tối ưu hóa chi phí dựng vở. Trong khi nhiều nhà hát chỉ diễn vài buổi mỗi tháng, Sân khấu Lệ Ngọc có những thời điểm diễn hàng trăm buổi mỗi năm.
Để sân khấu luôn sáng đèn, Lệ Ngọc đánh trúng thị hiếu khi chọn đề tài gần gũi như gia đình, tâm linh, hoặc các tích truyện dân gian quen thuộc nhưng được làm mới:
Kịch thiếu nhi như là "mỏ vàng" giúp duy trì doanh thu. Các vở như “Dế Mèn phiêu lưu ký”, “Thạch Sanh” “Tấm Cám”... luôn kín chỗ. Bằng cách đưa các tác phẩm văn học vào kịch bản, sân khấu của bà trở thành điểm đến lý tưởng cho học sinh, sinh viên trải nghiệm ngoại khóa.
Kịch tâm lý, di sản những vở diễn như: “Chuyện lạ thành cổ”, “Lôi Vũ” hay “Vang bóng một thời” được đầu tư công phu, khẳng định thương hiệu và phục vụ những khán giả khó tính nhất.
Nói đến sân khấu kịch xã hội hóa hiện nay, NSND Lệ Ngọc thường được ví như một "hiện tượng", một “nữ hoàng” hay "bà bầu mát tay" bậc nhất. Trong bối cảnh nhiều nhà hát truyền thống chật vật tìm khán giả, Sân khấu Lệ Ngọc lại liên tục sáng đèn và cháy vé. Đây chính là điều mà Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao, Du lịch Nguyễn Văn Hùng từng yêu cầu các nhà hát phải học tập từ Sân khấu Lệ Ngọc.
Gần đây vở diễn "Lá đơn thứ 72" thêm một dấu ấn đậm nét nữa cho Sân khấu Lệ Ngọc. Dựa trên một câu chuyện có thật, xoay quanh vụ án oan sai kéo dài suốt 8 năm của một tử tù.
Hành trình kêu oan của nhân vật chính đã kiên trì gửi đi 71 lá đơn nhưng đều bị rơi vào im lặng bởi những kẻ thoái hóa, biến chất. Sự thấu cảm, minh triết của Bác Hồ khi trực tiếp xem xét lá đơn thứ 72, lá đơn cuối cùng trước khi bản án được thi hành.
Vở diễn không chỉ ca ngợi sự sáng suốt của vị lãnh tụ mà còn tạo niềm tin của người dân vào công lý, vào Đảng và Nhà nước. Vở diễn này thường cháy vé và được mời diễn tại nhiều tỉnh thành. Đạt giải Vàng tại Liên hoan sân khấu Trung Quốc – Asean, Huy chương Vàng diễn xuất được trao cho Văn Hải, Lệ Ngọc cùng 2 nghệ sĩ khác. Vở diễn còn được Phó Chủ tịch Quốc hội Lào mời sang biểu diễn…
 |
| NSND Lệ Ngọc, NSUT Văn Hải (vai Bác Hồ) cùng các nghệ sĩ diễn viên chụp ảnh lưu niệm sau thành công của đêm công diễn vở “Mệnh lệnh từ trái tim” |
Mới đây nhất, đúng dịp 30/4 - 1/5, Kỷ niệm 70 năm Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Sân khấu Lệ Ngọc công diễn vở kịch "Mệnh lệnh từ trái tim" tại Nhà hát Lớn Hà Nội, thu hút hơn 500 khán giả Thủ đô. Huy động hơn một trăm bốn mươi nghệ sĩ của các nhà hát cùng biểu diễn cả không gian như biến thành chiến trường Điện Biên Phủ năm xưa. Câu chuyện lịch sử được tái hiện, để rồi những giọt nước mắt rơi xuống, vỡ òa trong cảm xúc đêm công diễn.
Vở diễn thành công vang dội, được xem như một đóng góp thiết thực và ý nghĩa nữa của Sân khấu Lệ Ngọc cho lịch sử, cho nghệ thuật nước nhà. Điều đáng nói nữa là, vở diền này chỉ với chi phí hợp lý, trong khi nếu để một đơn vị công lập chắc chắn sẽ phải chi phí gấp nhiều lần.
Qua hai vở diễn này, Lệ Ngọc đã chứng minh. kịch nói về đề tài chính luận, xây dựng Đảng hay lịch sử vẫn có sức hút lớn, nếu được sáng tạo bằng tâm huyết và tư duy nghệ thuật hiện đại.
Bên cạnh đó, phải kể việc bà mời những đạo diễn tên tuổi cả trong và ngoài nước tham gia dựng vở, đến trang phục lộng lẫy. Lệ Ngọc cũng không đắn đo đầu tư cho cảnh trí hoành tráng và âm thanh hiện đại. Bà cho rằng, khán giả thời nay không chỉ nghe kịch mà còn muốn thưởng thức những bữa tiệc thị giác mãn nhãn. “Tôi làm nghệ thuật không phải để làm giàu, mà để thỏa mãn cái đam mê được đứng dưới ánh đèn sân khấu, được cống hiến hết mình và để kịch Việt không bị lãng quên”- Đó chính là kim chỉ nam trong suốt hành trình sáng tạo nghệ thuật không biết mệt mỏi của NSND Lệ Ngọc.
Sự quyết liệt này đã làm nên một thương hiệu Sân khấu Lệ Ngọc luôn chỉn chu, sạch sẽ và sang trọng. Có lẽ vì thế mà số buổi diễn của Sân khấu Lệ Ngọc có năm lên tới hơn 200 buổi/năm, không chỉ ở thủ đô mà còn lưu diễn nhiều tỉnh thành và quốc tế. Bên cạnh đó NSND Lệ Ngọc cũng không quên trách nhiệm xã hội. Với những đêm diễn đặc biệt quyên góp tiền, nhu yếu phẩm cho các hoàn cảnh khó khăn, các quĩ người nghèo, trẻ em khuyết tật, mồ côi, đồng bào vùng lũ lụt…
 |
| Từ trái sang: HS Đỗ Ngọc Dũng, NSND Lệ Ngọc, PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú, NSND Vương Duy Biên, ông Nguyễn Xuân Dư, HS Nguyễn Đình Thi tại sự kiện tổng kết năm của Hiệp hội Phát triển Công nghiệp Văn hóa Việt Nam ( tháng 1/2026) |
NSND Lệ Ngọc còn là một trong những nghệ sĩ tích cực nhất mang kịch Việt đến các liên hoan sân khấu thế giới. Đạt các giải thưởng quốc tế không chỉ khẳng định chuyên môn, mà còn như công cụ marketing tuyệt vời, tạo niềm tin cho khán giả, giúp bà đưa tinh hoa kịch nghệ Việt vượt biên giới, chạm đến trái tim khán giả quốc tế.
Nỗ lực đáng nể của Lệ Ngọc là đưa các tác phẩm mang đậm bản sắc văn hóa Việt đi lưu diễn quốc tế. Điều này không chỉ là quảng bá văn hóa mà còn tạo động lực, niềm tự hào dân tộc cho các nghệ sĩ trẻ trong đoàn. NSND Lệ Ngọc từng chia sẻ: "sân khấu chỉ thực sự sống khi có sự kế thừa. Tôi muốn tạo ra một môi trường mà ở đó, các em có thể sống được bằng nghề và hãnh diện khi khán giả trong và ngoài nước yêu thích văn hóa Việt”
Lệ Ngọc biết kết hợp giữa giá trị hồn cốt dân tộc của tác phẩm như vở “Tấm Cám”, “Cây tre thần”, hay “Quan Âm Diệu Thiện” “Chí Phèo - Thị Nở” hay “Hầu đồng 5 giá” được thổi một luồng sinh khí mới, vừa đậm triết lý phương Đông, vừa mang hơi thở sân khấu đương đại. Ngôn ngữ nghệ thuật là không biên giới, hình thể, âm nhạc và những biểu cảm tâm lý mạnh mẽ, đã giúp khán giả nước ngoài dù không biết tiếng Việt, vẫn có thể cảm nhận trọn vẹn thông điệp của vở diễn.
Sân khấu Lệ Ngọc đã trở thành cái tên quen thuộc tại nhiều liên hoan sân khấu quốc tế uy tín: Từng gây tiếng vang lớn tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và các nước ASEAN (Thái Lan, Philippines, Singapore, Lào...). Xuất hiện ấn tượng tại các sân khấu châu Âu (Ý, Nga, Pháp, Monaco, Hungary...)
Sự quyết đoán và tâm huyết của bà đã chứng minh rằng nghệ thuật truyền thống, nếu được đầu tư đúng tầm sẽ luôn có chỗ đứng trong dòng chảy toàn cầu hóa. "Kịch là cuộc đời, và cuộc đời của Lệ Ngọc chính là kịch". Sự cống hiến không mệt mỏi của bà, để hai tiếng Việt Nam được nhắc đến đầy trân trọng trên các sàn diễn quốc tế.
 |
| NSND Lệ Ngọc và HS. nhà báo Đỗ Ngọc Dũng - tác giả bài viết |
Với hơn 40 năm cống hiến, NSND Lệ Ngọc - người phụ nữ kinh kỳ tài sắc, phúc hậu có phần nghiêm nghị đã trở thành một gương mặt gạo cội, một thương hiệu nổi bật của sân khấu kịch - người đã mang về nhiều giải thưởng danh giá ở cả sân khấu trong nước và quốc tế. Từ năm 2013 đến 2016, bà liên tiếp được trao Giải diễn viên xuất sắc tại các cuộc thi sân khấu kịch chuyên nghiệp toàn quốc, quốc tế. Năm 2015, bà vinh dự được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân và được nhận Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ năm 2016, Huân chương Lao động hạng Ba của Chủ tịch nước…
Hai vở diễn Kim Tử và Ngũ biến, lần lượt đoạt giải thưởng "Hoa dâm bụt" cho vở diễn và diễn viên xuất sắc nhất Liên hoan sân khấu ASEAN - Trung Quốc tại Nam Ninh năm 2016, 2018 và lần thứ X năm 2023. Hai vở diễn “Lá đơn thứ 72” và “Lôi Vũ” của sân khấu Lệ Ngọc cũng đã mang về loạt giải Vàng danh giá, nhiều nghệ sỹ đoạt Huy chương Vàng diễn xuất. NSƯT Văn Hải kỷ lục 378 lần vào vai Bác Hồ đạt Huy chương Vàng trong nước, hai Huy chương Vàng quốc tế trong vở “Lá đơn thứ 72”. Phục trang, động tác, giọng nói và cách thoại của ông khiến khán giả không ít lần rơi nước mắt. Văn Hải cũng nhận được nhiều bằng khen của Bộ Văn hóa, được mời hóa thân vai Bác Hồ tại chuỗi sự kiện A80 vừa qua.
Khả năng hóa thân như “phù thủy” đã cho Lệ Ngọc biệt danh “Huyền thoại ngũ biến”. Tình yêu, đam mê cháy bỏng, sự hy sinh tận hiến cho sân khấu nước nhà đưa bà trở thành “Nữ hoàng” kịch nghệ…là đại biểu dự Đại hội Thi đua yêu nước toàn quốc lần thứ X năm 2020, cả hai vợ chồng NSND Lệ Ngọc và NSUT Văn Hải đều là đại biểu Đại hội Thi đua yêu nước toàn quốc năm 2025.
Dù đến nay ở độ tuổi không còn trẻ, không chịu nghỉ ngơi Lệ Ngọc vẫn cháy hết mình cho nghệ thuật. Nét thanh xuân vẫn như được lưu giữ trên gương mặt quí phái, phúc hậu và phong thái nữ nghệ sĩ này. Nhất là khi hóa thân vào nhân vật, sự linh hoạt, ánh mắt sắc sảo, giọng nói đầy nội lực khiến NSND Lệ Ngọc như không có tuổi dưới ánh đèn sân khấu. Đặc biệt theo dõi trang FB cá nhân, tôi thấy Lệ Ngọc và Sân khấu Lệ Ngọc vẫn liên tục rạng ngời với các đêm diễn thành công, khi thì trong nước, lúc lại ở nước ngoài.
Mới đây, nhân dự một sự kiện văn hóa, chúng tôi có dịp ngồi trò chuyện, tôi chỉ vào Lệ Ngọc nói vui: “người đàn bà "ghê gớm” này thật đáng nể”. NSND Vương Duy Biên lại nói: “không phải đáng nể mà phải là quá nể”. NSND Lệ Ngọc tôi biết là như thế.
