 |
| Nghệ sĩ nhân dân Ngô Mạnh Lân - Ảnh: Hoàng Vũ |
Tháng 5 về mang theo cái nắng oi ả, sắc phượng vĩ đỏ rực như lửa cháy và tiếng ve kêu râm ran gợi nhắc về những trưa hè tuổi thơ trong trẻo. Chính trong những ngày tháng 5 lịch sử này, lòng chúng tôi lại rưng rưng niềm xúc động và biết ơn vô hạn khi Ban Tổ chức Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn (Báo Thể thao và Văn hóa - Thông tấn xã Việt Nam) trang trọng trao Giải thưởng lớn "Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn" cho cố Nghệ sĩ nhân dân Ngô Mạnh Lân. Phần thưởng cao quý ấy là sự tôn vinh người họa sĩ - chiến sĩ Điện Biên mang tấm lòng cao cả, một đời tận hiến cho nghệ thuật thiếu nhi với những tác phẩm sống mãi với thời gian, sưởi ấm tâm hồn biết bao thế hệ trẻ thơ Việt Nam.
Hai năm trước, vào mùa hoa ban nở rộ, tôi từng đứng giữa lòng chảo Điện Biên lộng gió, lòng trào dâng nỗi nhớ khôn nguôi về ông và những người họa sĩ - chiến sĩ Điện Biên năm ấy. Giờ đây, khi đất nước lại bước vào những ngày tháng 5 lịch sử, bồi hồi kỷ niệm ngày sinh nhật Bác Hồ kính yêu và hướng tới mốc son kỷ niệm 72 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, lòng văn nghệ sĩ chúng tôi lại xao động theo một nhịp đập thiêng liêng. Tiếng ve kêu và màu phượng vĩ rực cháy như chính tiếng lòng của chúng tôi, hướng về một tượng đài lớn đã dành cả cuộc đời chắt chiu những điều đẹp đẽ nhất cho thế giới trẻ thơ.
Đối với riêng tôi, chuyến hành trình ý nghĩa này còn mang theo trọn vẹn hành trang tinh thần là cuốn tiểu thuyết Vầng trăng Him Lam - tác phẩm viết về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng được ấn hành bởi Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, vinh dự nhận Giải đặc biệt của Thời báo Văn học Nghệ thuật và đã được nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân chuyển thể thành vở opera cùng tên. Trong trang sách ấy, tôi từng say sưa khắc họa binh đoàn hướng đạo hào hùng của những nhạc sĩ Đỗ Nhuận, Hoàng Vân, Ngô Sỹ Hiển cùng các diễn viên quân đội. Nhưng họa sĩ Ngô Mạnh Lân lại là một mảng ký ức hoàn toàn đặc biệt - "điều ngày xửa ngày xưa Điện Biên ấy", người chiến sĩ đã đặt những nét bút đầu tiên ngay giữa khói lửa chiến trường để tôi hoàn thành tập ký sự nghệ thuật được Nhà xuất bản Quân đội nhân dân xuất bản. Cuộc đời ông là sự hòa quyện tuyệt đẹp giữa hào khí của người lính Sư đoàn 308 năm xưa và trái tim nhân hậu, hết lòng vì thế hệ tương lai.
Ít ai biết rằng, trước khi trở thành một người lính dũng cảm, cậu thiếu niên Ngô Mạnh Lân chính là học viên nhỏ tuổi nhất tại khóa học đầu tiên của Trường Mỹ thuật Việt Nam ở chiến khu Việt Bắc do danh họa Tô Ngọc Vân trực tiếp phụ trách (Khóa Kháng chiến). Bước ra từ chiếc nôi nghệ thuật cách mạng ấy, ngay khi tốt nghiệp vào mùa hè năm 1953, chàng thanh niên mười chín tuổi đã tình nguyện đầu quân vào bộ đội thực tế phục vụ tại Trung đoàn 102 (Trung đoàn Thủ đô) thuộc Đại đoàn 308 danh tiếng. Ông lăn lộn ngoài thao trường, tập ném lựu đạn, đào công sự, làm bộc phá công đồn. Đến cuối năm 1953, đơn vị nhận lệnh hành quân lên Điện Biên Phủ. Suốt một tháng ròng rã đi đêm nghỉ ngày ở bìa rừng, trèo đèo lội suối, vượt qua cái đói, cái khát và sự mệt mỏi rã rời, ông đã tôi luyện nên ý chí thép của người chiến sĩ.
Tại chiến trường, họa sĩ Ngô Mạnh Lân được điều động về Ban Tuyên huấn Đại đoàn, nằm chung hầm với nhà văn chiến trường Hữu Mai để làm bản tin mặt trận in litô ngay trong lòng đất. Giữa làn bom đạn chao chát, ông tiến vào thung lũng Mường Thanh, ghi lại hơn 100 bức ký họa kháng chiến đượm mùi khói súng - một "bảo tàng lịch sử và nghệ thuật" vô giá bằng đường nét. Dù đạt đến đỉnh cao vinh quang, ông vẫn luôn đau đáu nỗi day dứt khôn nguôi mà ông gọi là "món nợ" với Điện Biên Phủ. Như con rể của ông - Tổng Bí thư Tô Lâm từng xúc động chia sẻ: "Tôi hiểu cái mắc nợ mà bố nói, bởi ông có rất nhiều ý định, đó là khi chiến thắng sẽ có những tác phẩm để mô tả về quy mô, mô tả sự vĩ đại của Chiến thắng Điện Biên Phủ nhưng bố chưa làm được."
 |
| Hình ảnh giới thiệu phim hoạt hình "Một ước mơ" - Ảnh: Nhà xuất bản Mỹ thuật |
Chính những bức ký họa chiến trường đầy sức sống ấy đã trở thành "tấm hộ chiếu đặc biệt" đưa ông vươn tầm thế giới. Năm 1955, ông được cử sang Liên Xô dự tuyển vào Học viện Điện ảnh Quốc gia toàn Liên bang (VGIK). Vị hiệu trưởng khi xem những nét vẽ rực lửa Điện Biên đã nhận ngay anh lính trẻ vào học khoa Đạo diễn hoạt hình mà không cần qua thi cử. Tốt nghiệp loại xuất sắc năm 1962, ông trở về nước, cống hiến tại Xưởng phim Hoạt họa búp bê Việt Nam. Năm 1963, ông trình làng bộ phim hoạt hình đầu tiên - Một ước mơ, mở đầu cho một chương sử vàng của hoạt hình nước nhà.
Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước gian khổ và thiếu thốn nhất, họa sĩ Ngô Mạnh Lân đã dâng hiến trọn vẹn trí tuệ và tình yêu cho nghệ thuật thiếu nhi. Ông sở hữu một gia tài đồ sộ gồm 22 bộ phim hoạt hình (trong đó đạo diễn 17 bộ và làm họa sĩ thực hiện 5 bộ). Nhiều tác phẩm đã trở thành những viên ngọc quý kinh niên như Mèo con, Con sáo biết nói, Những chiếc áo ấm, Thạch Sanh, Rừng hoa, Bước ngoặt, Phép lạ hồi sinh... Những thước phim ấy không chỉ là món ăn tinh thần quý giá, nuôi dưỡng ước mơ cho nhiều thế hệ trẻ em vượt qua bão đạn, mà còn là những gợi mở nghề nghiệp đầu tiên cho các thế hệ họa sĩ, đạo diễn hoạt hình đi sau.
Tên tuổi của Nghệ sĩ nhân dân Ngô Mạnh Lân đã vượt ra khỏi biên giới quốc gia để khẳng định tầm vóc quốc tế. Bộ phim búp bê Chuyện Ông Gióng (1970) của ông đã xuất sắc đoạt giải Bồ câu Vàng tại Liên hoan phim quốc tế Leipzig. Tại các kỳ Liên hoan phim trong nước, ông đoạt 4 giải Bông sen Vàng danh giá cho các phim Mèo con, Con sáo biết nói, Chuyện Ông Gióng... Tầm vóc vĩ đại của ông đã được ghi nhận khi ông trở thành một trong số ít nghệ sĩ điện ảnh Việt Nam danh dự có mặt trong bộ Bách khoa toàn thư Điện ảnh Liên Xô.
 |
| Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh (bên trái) và Tổng Biên tập Báo Nhân dân Lê Quốc Minh trao Giải thưởng Lớn - "Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn" vinh danh cố PGS.TS - họa sĩ - đạo diễn - NSND Ngô Mạnh Lân tới NSND Ngọc Lan - vợ cố NSND Ngô Mạnh Lân - Ảnh: Hòa Nguyễn |
Sự ghi nhận trang trọng cuối tháng 5 này từ Ban Tổ chức Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn khi truy tặng Giải thưởng Lớn "Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn" chính là sự định vị chính xác nhất cho nhân cách nghệ thuật của Nghệ sĩ nhân dân Ngô Mạnh Lân. Danh hiệu "Hiệp sĩ" trao cho một người lính Điện Biên, một người nghệ sĩ đã dành trọn trái tim cao cả cho trẻ thơ là sự trùng hợp đầy tính biểu tượng. Đúng như Hội đồng Giám khảo nhận định, giải thưởng trao cho ông là để tri ân "vì những cống hiến trọn đời cho nghệ thuật thiếu nhi với những tác phẩm sống mãi với thời gian".
Giờ đây, nhìn màu phượng vĩ rực cháy và lắng nghe tiếng ve kêu dồn dập của những ngày tháng 5 lịch sử, lòng chúng tôi trào dâng những cảm xúc khôn nguôi. Đó chính là tiếng lòng kính yêu, sự xúc động sâu sắc dành cho một người họa sĩ Điện Biên anh hùng, một người cha, một người ông tài năng đã sống một cuộc đời trọn vẹn và cao cả vì thế hệ tương lai. Biểu tượng "Hiệp sĩ Dế Mèn" trao cho ông ngày hôm nay sẽ mãi mãi lấp lánh như chính tâm hồn thuần khiết, cao đẹp mà ông đã gửi gắm vào từng nét vẽ, từng thước phim hoạt hình cho muôn đời sau.
