Thông thường người ta nghĩ rằng nghệ thuật đương đại là một lĩnh vực nghiêm túc và sự hài hước không có chỗ đứng trong đó. Nghệ thuật hài hước sẽ ít trang nghiêm hơn cái gọi là nghệ thuật “nghiêm túc”. Tuy nhiên, các tác phẩm nghệ thuật khiến chúng ta cười sảng khoái vẫn được nhìn thấy trên khắp các phòng trưng bày và hội chợ nghệ thuật. Chúng bao gồm những câu châm biếm, những trò lừa bịp người xem, đống đồ vật không hợp lý v.v. Hiện tượng này có phải là một trong những lý do đằng sau sự thiếu hiểu biết của nghệ thuật đương đại? Là một trong những nguyên nhân gây ra sự phá vỡ liên kết giữa nghệ thuật đương đại và khán giả của nó. Trước quá nhiều “trò đùa” trong các phòng trưng bày, người ta tự hỏi liệu nghệ thuật ngày nay có phải là một trò hề mà nạn nhân đầu tiên sẽ là khán giả?

“The Pillars of Society” 1926 của George Grosz, một trong những nghệ sĩ tiêu biểu của phong trào Dada.

Chúng ta sẽ tự hỏi bản thân: Sự hài hước là gì? Có vẻ như nó rất thường được định nghĩa là “điều gì làm cho mọi người cười”, ngay cả khi sự thật là không phải tất cả chúng ta đều cười trước cùng một sự việc. Sự hài hước được truyền cảm hứng từ những khoảng trống, khoảng cách giữa các quy tắc, quy ước xã hội và những ý tưởng định kiến. Theo nghĩa này, sự hài hước luôn có tính chất xuyên tạc. Không có gì ngạc nhiên khi sự hài hước được đề cao mạnh mẽ trong nghệ thuật ngày nay, bởi vì nghệ thuật đương đại đã biến sự vi phạm trở thành một trong những mục tiêu cốt lõi của nó.

Thế kỷ 20 đánh dấu bước ngoặt cho sự hài hước trong nghệ thuật đương đại, khi các trào lưu nghệ thuật như chủ nghĩa Dada đã sẵn sàng xuất hiện.

Dada là một phong trào trí thức, văn học và nghệ thuật phát sinh từ trong bối cảnh hỗn loạn của Thế chiến I. Chủ nghĩa Dada tự định nghĩa bản thân bằng sự phá vỡ các quy ước xã hội thông qua sự hài hước, chế nhạo và bất kính. Vì vậy, sự hài hước là nền tảng của phong trào này, như tên gọi của nó đã thể hiện rõ. Bản thân “Dada” không mang ý nghĩa gì, mà chỉ là một trò đùa đơn giản khi đối mặt với sự phi lý và nghiêm trọng của cuộc chiến. Chủ nghĩa Dada là tất cả về tự do và tính tự phát sáng tạo. Về mặt sáng tạo nghệ thuật, nó được dịch thành các tác phẩm nghệ thuật vui nhộn, đầy những trò chơi chữ, các bức thư vẽ sẵn và các buổi biểu diễn nghệ thuật. Nó cũng được biết đến với việc khám phá vai trò của sự may rủi và ngẫu nhiên trong quá trình sáng tạo.

Marcel Duchamp tham gia phong trào từ rất sớm. Cuộc cách mạng về chiếc bồn tiểu hếch của ông là một phần của phong trào phản đối của chủ nghĩa Dada. Rốt cuộc, cái gì được tạo sẵn nếu không phải là một trò lừa bịp người xem, với một đồ vật trong cuộc sống hàng ngày được trình bày như một tác phẩm nghệ thuật? Ngay sau khi chủ nghĩa Dada xuất hiện, phong trào Siêu thực tiếp nối. Nó áp dụng cùng một thái độ nhẹ nhàng và khiêu khích như những người theo chủ nghĩa Dadai, nhưng tích hợp các yếu tố của sự phi lý và những giấc mơ.

Là những người ngưỡng mộ mạnh mẽ Sigmund Freud và thuyết phân tâm học, những người theo chủ nghĩa Siêu thực ủng hộ việc giải phóng ham muốn bằng cách nhìn vào vô thức và biểu hiện của nó trong giấc mơ của chúng ta. Điều này cuối cùng đã làm giảm tầm quan trọng của ý thức và sức mạnh ý chí.

Những tác phẩm theo chủ nghĩa siêu thực thường được tạo ra từ sự kết hợp của các yếu tố kỳ quái và dị hợm. Họ là những người phát minh ra trò chơi “xác sống tinh vi”, bao gồm một tổ hợp hợp tác bằng lời nói hoặc hình ảnh, trong đó những người tham gia bỏ qua những gì người khác đang làm, dẫn đến những sáng tạo vô lý và hài hước!

Cả Chủ nghĩa Dada và Chủ nghĩa Siêu thực đều nhiệt tình khuyến khích sự hài hước và vui chơi trong sáng tạo nghệ thuật. Tuy nhiên, nó chủ yếu bao gồm một sự hài hước nhẹ nhàng và trẻ con, dựa trên những liên tưởng vui nhộn khó có thể xảy ra đối với sức nặng của những năm chiến tranh.

Sự khác biệt với sự hài hước trong nghệ thuật đương đại bắt nguồn từ xu hướng hài hước đen tối hơn của nó. So với sự hài hước vui tươi của Người theo chủ nghĩa Dada và siêu thực, ngày càng có nhiều nghệ sĩ sử dụng sự hài hước đen tối và sự mỉa mai như một vũ khí để phản đối xã hội hoặc chính trị.

Ngày nay, các nghệ sĩ cho rằng một trong những sứ mệnh của họ là tố cáo những quy tắc do xã hội áp đặt và những sai lệch của nó. Do đó, chủ nghĩa tiêu dùng, lãng phí, bất bình đẳng, các vấn đề môi trường là những chủ đề lặp đi lặp lại trong sáng tạo đương đại.

Một số nhân vật nổi tiếng quốc tế của giới nghệ thuật đã xây dựng đế chế của họ trên nghệ thuật hài hước đen tối. Ví dụ như Maurizzio Cattelan đã tạo ra một tác phẩm tổng hợp tất cả đều nghịch lý, khiêu khích, đen tối và hài hước.

Sự hài hước của Maurizio Cattelan khác xa với lối tư duy vui tươi, phóng khoáng mà những người theo chủ nghĩa Dada và Siêu thực đã được ca ngợi. Sự hài hước đen tối, cắn rứt này nhằm mục đích làm xáo trộn chính nền tảng của xã hội và xuất phát từ một loại thất vọng sâu sắc. Maurizio Cattelan từng nói trong một cuộc phỏng vấn rằng anh ta chưa làm bất cứ điều gì khiêu khích hoặc tàn bạo hơn những gì chúng ta thấy hàng ngày xung quanh mình. So với tin tức hàng ngày, các tác phẩm của anh không phải là tất cả những gì đáng chê trách. Nói cách khác, chúng đơn giản là đủ mạnh để đánh thức mọi người.

Theo một phong cách hoàn toàn khác, nhưng với một loại tinh thần tương tự, Banksy sử dụng sự hài hước để lật đổ. Trong tác phẩm của mình, sự hài hước đen tối và sự mỉa mai được sử dụng làm vũ khí để phản đối chính trị. Ông chỉ trích nền kinh tế tư bản, các chính phủ, quyền lực nói chung, quân đội và các quy ước xã hội khác.

Hài hước ở khắp mọi nơi…

Sẽ không thể nắm bắt được một nhóm lớn các nghệ sĩ sử dụng sự hài hước ở một mức độ nào đó trong nghệ thuật đương đại. Tuy nhiên, chúng ta có thể nhớ lại rằng nghệ thuật và sự hài hước đều tồn tại như một ảo ảnh, hoạt động như một khoảng cách giữa thực tế và những gì có thể. Đây là lý do tại sao cả hai đều có khả năng cung cấp cho chúng ta khoảng cách và mở rộng tầm mắt của chúng ta với thực tế quen thuộc xung quanh chúng ta.

Hài hước phục vụ những mục đích khác nhau trong nghệ thuật. Hài hước vui vẻ thường chơi với các quy tắc của chính tổ chức nghệ thuật, trong khi hài hước giễu cợt được sử dụng để phê bình chính trị xã hội. Trong cả hai trường hợp, hài hước không thể biến nghệ thuật thành một thứ gì đó tầm thường. Trên thực tế, nếu chúng ta đề cập đến phân tâm học Freud, chúng ta thấy rằng sự hài hước nảy sinh từ khả năng chơi đùa, cho phép “nguyên tắc của thực tế” và “nguyên tắc của niềm vui” cùng tồn tại.

Hài hước do đó có khả năng dung hòa các mặt đối lập. Sự nhẹ nhàng khi đối mặt với lực hấp dẫn của thực tế cho phép chúng ta tách mình khỏi nỗi sợ hãi. Nói cách khác, hài hước có thể hoạt động như một cơ chế bảo vệ chống lại sự xấu hổ, trầm cảm, tức giận và tuyệt vọng.

Rốt cuộc, chúng ta có thể mong đợi điều tương tự từ sự hài hước hơn là từ nghệ thuật: thoát khỏi thực tế thông thường, thoát khỏi cuộc sống hàng ngày và động viên để tiếp tục sống bất chấp điều tồi tệ xung quanh chúng ta.

Thanh Thu (Theo Artsper)

Nguồn Văn nghệ số 29/2022