Sự kiện đánh dấu một hành trình dài của giáo dục đại học, nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, nhưng đối với giới cầm bút, đây còn là dịp trở về với một địa chỉ có vị trí đặc biệt trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại.
Nếu thử hình dung diện mạo thơ ca Việt Nam nửa sau thế kỷ XX mà thiếu đi những tiếng thơ như Thanh Thảo, Nguyễn Duy, Ý Nhi, Hoàng Nhuận Cầm, Bế Kiến Quốc, Vương Trọng, Anh Ngọc, Bùi Minh Quốc, Ngô Văn Phú, Định Hải, Nguyễn Sĩ Đại và nhiều nhà thơ khác, hẳn chúng ta sẽ thấy một khoảng trống đáng kể. Có thể kể thêm Đặng Hiển, Diệp Minh Tuyền, Nguyễn Trung Thu, Ngô Thế Oanh, Trần Nhật Lam, Vũ Duy Thông, Nguyễn Trọng Định, Phạm Đình Ân, Lâm Huy Nhuận, Đặng Huy Giang, Lê Thái Sơn, Trần Thị Thắng, Hoàng Kim Dung, Tuyết Nga, Nguyễn Tiến Thanh, Bùi Sim Sim... Những tên tuổi ấy thuộc nhiều thế hệ và có những đóng góp khác nhau, tạo nên một lực lượng sáng tác đáng kể gắn với truyền thống Văn khoa Tổng hợp. Người tìm về những suy tưởng lịch sử, người gắn bó với đời sống thường nhật, người viết cho thiếu nhi, người hướng đến những vấn đề thế sự và đạo lý. Ở các thế hệ tiếp nối, những tiếng thơ như Phan Huyền Thư, Đoàn Ngọc Thu, Khuất Bình Nguyên, Nguyễn Quang Hưng cũng góp phần làm phong phú thêm đời sống thơ ca đương đại.
Những gương mặt ấy cho thấy một sự tiếp nối đáng chú ý: các thế hệ sinh viên Văn khoa, dù bước vào đời sống văn chương ở những thời điểm khác nhau, vẫn mang theo niềm say mê chữ nghĩa và khát vọng tìm kiếm những hình thức biểu đạt riêng.
Điều đáng nói là từ một môi trường đào tạo, những nhà thơ ấy đã hình thành những thế giới nghệ thuật rất khác nhau. Không có một khuôn mẫu chung nào bao trùm được thơ Thanh Thảo, Hoàng Nhuận Cầm hay những tiếng thơ của các thế hệ sau. Sự khác biệt ấy chính là bằng chứng sinh động cho sức sống của một nền giáo dục biết tôn trọng cá tính sáng tạo.
 |
| Thầy và trò Khoa Ngữ văn thập niên 90. Ảnh: TGCC |
Không chỉ có thơ ca, truyền thống Văn khoa Tổng hợp còn gắn với một đội ngũ đông đảo những người viết văn xuôi, kịch và ký, thuộc nhiều thế hệ, nhiều môi trường nghề nghiệp.
Phan Tứ, với Gia đình má Bảy, Mẫn và tôi, là một gương mặt quan trọng của văn xuôi viết về chiến tranh cách mạng. Và nữa, nếu nói về thế hệ nhà văn trưởng thành trong chiến tranh mà không nhắc đến Chu Cẩm Phong, câu chuyện về sự dấn thân của những trí thức trẻ sẽ thiếu đi những gương mặt xúc động.
Và khi nhìn lại những chuyển động của văn xuôi thời kỳ Đổi mới, những tên tuổi như Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Sương Nguyệt Minh cũng đã để lại những dấu ấn riêng.
Ở những thế hệ sau, Nguyễn Bảo, Minh Chuyên, Phạm Ngọc Tiến, Sương Nguyệt Minh, Vũ Thị Hồng, Nguyễn Thế Tường và nhiều cây bút khác đã tiếp tục khám phá chiến tranh, đời sống người lính và những số phận con người trong thời bình. Đặc biệt, từ thời kỳ Đổi mới, văn xuôi Việt Nam có những chuyển động sâu sắc trong cách nhìn hiện thực và khám phá cá nhân.
Bên cạnh họ còn có Triệu Xuân, Hoàng Lại Giang, Nguyễn Hiếu, Nguyễn Thị Ngọc Hải, Xuân Ba, Nguyễn Hồng Thái, Phạm Việt Long, Nguyễn Phương Liên, Vũ Minh Nguyệt, Thu Trang, Thiên Sơn và nhiều cây bút khác. Người viết tiểu thuyết lịch sử, người thành công với truyện ngắn, người nổi bật ở ký chân dung, phóng sự, người theo đuổi những đề tài thế sự. Nhìn lại lực lượng văn xuôi ấy, có thể thấy Văn khoa Tổng hợp đã góp phần đào tạo những người viết có khả năng bước vào nhiều vùng hiện thực, từ chiến tranh đến đời sống dân sự, từ lịch sử dân tộc đến những chuyển động kín đáo của tâm hồn cá nhân.
 |
| Khóa Ngữ văn K23 Đại học Tổng hợp lên đường xây dựng phòng tuyến Sông Cầu ở tỉnh Bắc Giang tháng 3/1979. Ảnh: TGCC |
Một cái nôi văn chương không chỉ được nhận diện qua những nhà thơ, nhà văn mà còn qua những người nghiên cứu, lý luận, phê bình và dịch thuật.
Văn khoa Tổng hợp có một truyền thống học thuật đáng tự hào, gắn với những tên tuổi lớn như Đặng Thai Mai, Đào Duy Anh, Cao Xuân Huy, Trương Tửu, Hoàng Xuân Nhị, Nguyễn Tài Cẩn, Đinh Gia Khánh, Lê Đình Kỵ, Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Đỗ Đức Hiểu, Trần Đình Hượu, Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Mã Giang Lân, Đặng Thị Hạnh, Lê Hồng Sâm và nhiều học giả khác.
Không phải tất cả những người ấy đều là cựu sinh viên của Khoa. Nhiều người thuộc thế hệ những nhà giáo, nhà nghiên cứu đã trực tiếp xây dựng nền tảng học thuật và truyền lại tri thức cho các lớp học trò. Nhưng chính sự hiện diện của họ đã góp phần làm nên tầm vóc và bản sắc của môi trường đào tạo Văn khoa.
Trong những thế hệ nghiên cứu, phê bình tiếp nối có Phong Lê, Phan Trọng Thưởng, Lại Nguyên Ân, Mai Quốc Liên, Ngô Thảo, Vũ Tuấn Anh, Lê Thành Nghị, Lê Quang Trang, Nguyễn Ngọc Thiện, Trần Bảo Hưng, Nguyễn Văn Lưu, Tôn Phương Lan, Bùi Việt Thắng, Nguyễn Thị Minh Thái, Bích Thu, Lý Hoài Thu, Nguyễn Hữu Sơn, Lưu Khánh Thơ, Nguyễn Thế Kỷ và nhiều tên tuổi khác.
Mỗi người một lĩnh vực, một phương pháp tiếp cận. Có người dành nhiều tâm huyết cho lịch sử văn học Việt Nam, có người nghiên cứu văn học nước ngoài, có người đi sâu vào lý luận, thi pháp, ký hiệu học, có người theo sát những hiện tượng sáng tác đương đại. Chính sự đa dạng ấy góp phần hình thành một đời sống nghiên cứu và phê bình phong phú, nơi những quan niệm học thuật có thể gặp gỡ, tranh luận và bổ sung cho nhau.
Theo một thống kê được công bố năm 2016 trên website Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, trong 1.014 hội viên Hội Nhà văn Việt Nam được ghi nhận năm 2015, có 138 người từng là cán bộ hoặc sinh viên các khóa của Đại học Tổng hợp Hà Nội. Những con số cho thấy một đóng góp đáng kể của khoa Ngữ Văn Đại học Tổng hợp Hà Nội đối với đời sống văn chương Việt Nam.
Đằng sau những con số ấy là hàng trăm hành trình sáng tạo, hàng trăm cuộc đời với những lựa chọn nghề nghiệp và những mối duyên riêng cùng chữ nghĩa.
Ra đời năm 1956, Khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội sớm trở thành một trung tâm đào tạo, nghiên cứu văn học quan trọng. Trong những giảng đường ấy, nhiều thế hệ sinh viên được tiếp cận nền tảng tri thức về văn học Việt Nam, văn học thế giới, lý luận văn học, ngôn ngữ và văn hóa. Những bài giảng không chỉ đem đến kiến thức, mà còn mở ra những cuộc đối thoại về tác phẩm, về lịch sử, về con người và những vấn đề của đời sống.
Năm 1996, Khoa Văn học được thành lập trong cơ cấu Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, tiếp nối truyền thống của Khoa Ngữ văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội. Ba mươi năm qua, Khoa tiếp tục phát triển các lĩnh vực đào tạo, nghiên cứu văn học, Hán Nôm, lý luận, lịch sử và phê bình điện ảnh, truyền hình, đồng thời mở rộng những hướng tiếp cận liên ngành.
Bảy mươi năm Văn khoa Tổng hợp, những mùa chữ đã đi qua trở thành một phần ký ức văn chương Việt Nam. Nhưng dòng chảy ấy chưa dừng lại. Từ những giảng đường hôm nay, những trang viết mới vẫn đang được bắt đầu.
Một ngôi trường có thể già đi theo năm tháng. Nhưng một cái nôi văn chương sẽ còn trẻ chừng nào từ đó vẫn tiếp tục ra đời những tiếng nói sáng tạo mới, những con người mang theo tình yêu chữ nghĩa để làm giàu thêm đời sống tinh thần của dân tộc.
