Theo các báo cáo hiện trường và các video được công bố trên mạng xã hội, Cung điện Golestan, một quần thể cung điện có lịch sử từ thế kỷ XIV tại Tehran, đã chịu thiệt hại nghiêm trọng. Công trình này vốn nổi tiếng với Phòng Gương (Hall of Mirrors), nơi hàng nghìn mảnh gương ghép thành các họa tiết phức tạp theo phong cách Ba Tư.

Cung điện Golestan nổi tiếng với Phòng Gương (Hall of Mirrors). Ảnh: internet.

Các đoạn video từ hiện trường cho thấy nhiều mảng kính và gương trong phòng này đã vỡ vụn, những mảnh gương tinh xảo rơi đầy trên sàn nhà sau các vụ nổ gần đó. Theo các đánh giá ban đầu, tòa nhà không bị trúng tên lửa trực tiếp; thiệt hại chủ yếu đến từ sóng xung kích của các vụ nổ và mảnh vỡ từ tên lửa.

UNESCO cơ quan của Liên Hợp Quốc phụ trách bảo tồn di sản văn hóa, cho biết họ đã gửi tọa độ chính xác của các di sản thế giới tại Iran tới các bên tham chiến trước khi xảy ra các cuộc tấn công. Sau sự việc ngày 2/3, tổ chức này đã ra thông cáo bày tỏ quan ngại về việc các di sản bị hư hại.

Thiệt hại nặng nề khác được ghi nhận tại Cung điện Chehel Sotoun ở Isfahan, công trình thuộc thời Safavid thế kỷ XVII. Các báo cáo từ hiện trường cho thấy cửa kính, cửa gỗ và nhiều mảng gạch men trang trí đã bị hư hại, trong khi các tòa nhà lịch sử xung quanh cũng chịu ảnh hưởng của sóng nổ.

Cung điện Chehel Sotoun ở Isfahan. Ảnh: internet.

Isfahan từng là kinh đô của Ba Tư trong nhiều giai đoạn lịch sử và được xem là một trong những thành phố có kiến trúc Hồi giáo đặc sắc nhất thế giới. Trung tâm của thành phố là quảng trường Naqsh-e Jahan, nơi tập trung nhiều công trình nổi tiếng như Ali Qapu Palace và Imam Mosque.

Thống đốc Isfahan, ông Mehdi Jamalinejad, cho biết các vụ nổ đã xảy ra ngay gần khu vực này. Ông gọi Isfahan là “một bảo tàng không có mái”, nhấn mạnh rằng những tổn thất đối với di sản tại đây mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi quốc gia.

Theo ông Jamalinejad, các công trình lịch sử tại thành phố đều đã được đánh dấu bằng biểu tượng Blue Shield – dấu hiệu quốc tế dùng để nhận diện các di sản cần được bảo vệ theo Công ước Hague 1954 về bảo vệ tài sản văn hóa trong chiến tranh. Tọa độ của các địa điểm này cũng đã được thông báo cho các bên tham chiến.

Không chỉ Tehran và Isfahan, nhiều địa điểm lịch sử khác tại Iran cũng ghi nhận thiệt hại: Lâu đài Falak-ol-Aflak ở Khorramabad: một cuộc tấn công đã đánh trúng khu vực ngoại vi, phá hủy văn phòng cơ quan di sản và các bảo tàng khảo cổ - nhân học lân cận, làm bị thương năm nhân viên.

Các dinh thự Salar Saeed và Asef Vaziri tại Sanandaj (tỉnh Kurdistan): các bảo tàng văn hóa Kurd này bị hư hại cửa và các cửa sổ kính màu tinh xảo.

Theo ông Ata Hassanpour, người đứng đầu cơ quan di sản tỉnh Lorestan, cấu trúc chính của lâu đài Falak-ol-Aflak may mắn không bị hư hại nghiêm trọng.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã chỉ trích phản ứng của UNESCO là chưa đủ mạnh mẽ. Trên mạng xã hội X, ông cáo buộc Israel “đã ném bom các công trình lịch sử của Iran có niên đại từ thế kỷ XIV”.

Trong khi đó, Ủy ban Blue Shield – bày tỏ lo ngại rằng việc bỏ qua các quy tắc bảo vệ di sản có thể dẫn tới vi phạm luật pháp quốc tế và tội ác chiến tranh. Tuyên bố của tổ chức này nhấn mạnh: “Di sản văn hóa không chỉ thuộc về một quốc gia, mà thuộc về toàn thể nhân loại. Sự phá hủy di sản là không thể đảo ngược; nó xóa bỏ bản sắc, lịch sử và ký ức chung của các nền văn minh.”

Theo các hình ảnh do truyền thông nhà nước Iran công bố ngày 10/3, hơn 120 bảo tàng cùng nhiều công trình lịch sử trên khắp đất nước đã được gắn hoặc vẽ biểu tượng khiên xanh – trắng này trên mái nhà hoặc trước cổng di tích. Biểu tượng cũng được ghi nhận tại những địa điểm nổi tiếng như lăng Baba Tahir ở thành phố Hamadan.

Lăng Baba Tahir ở thành phố Hamadan đã được đánh dấu Blue Shield. Ảnh: rferl.

Ông Mohsen Tousi, người đứng đầu cơ quan di sản văn hóa Iran, cho biết việc triển khai biểu tượng này nhằm “bảo vệ các tài sản văn hóa và lịch sử có giá trị”.

Biểu tượng Blue Shield bắt nguồn từ Công ước Hague năm 1954 về bảo vệ tài sản văn hóa trong xung đột vũ trang. Trong hệ thống luật quốc tế, dấu hiệu này có ý nghĩa tương tự như biểu tượng Chữ thập đỏ đối với các cơ sở nhân đạo: nó thông báo rằng địa điểm được đánh dấu là một di sản văn hóa cần được bảo vệ.

Dù vậy, biểu tượng này chưa bao giờ đạt mức phổ biến như Chữ thập đỏ. Năm 1996, tổ chức Blue Shield International được thành lập nhằm thúc đẩy việc bảo vệ di sản văn hóa trong chiến tranh dựa trên tinh thần của công ước 1954.

Ông Peter Stone, Chủ tịch tổ chức Blue Shield, cho rằng việc Iran sử dụng biểu tượng này là “một tín hiệu tích cực”, nhưng ông cũng lưu ý rằng tổ chức của ông không có quyền kiểm soát việc sử dụng biểu tượng và cũng không có cơ chế xác minh liệu các mục tiêu quân sự có bị đánh dấu sai hay không.

Theo Stone, trong chiến tranh hiện đại, việc vẽ một biểu tượng lớn trên mái nhà bảo tàng có thể không phải là biện pháp bảo vệ tuyệt đối, bởi nhiều quân đội hiện nay đã có danh sách bí mật các mục tiêu “không tấn công” (no-strike lists) của riêng họ.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng việc đánh dấu rõ ràng các địa điểm văn hóa vẫn có ý nghĩa pháp lý quan trọng. Nếu một di sản được đánh dấu đúng quy định và không bị sử dụng cho mục đích quân sự, việc tấn công vào đó có thể trở thành chứng cứ cho các cáo buộc vi phạm luật chiến tranh, bởi sự bảo vệ của các địa điểm này được quy định trong Công ước Hague 1954 – văn kiện mà cả Hoa Kỳ và Israel đều đã phê chuẩn.

Trong các cuộc xung đột trước đây, biểu tượng Blue Shield cũng từng được sử dụng, đáng chú ý là trong cuộc chiến Iraq năm 2003, khi nhiều bảo tàng và di tích được vẽ biểu tượng này trên mái nhà để máy bay và thiết bị bay không người lái có thể nhận diện từ trên cao. Một số công trình vẫn bị hư hại, trong khi nhiều công trình khác tránh được tấn công.

Theo ông Stone, sau chiến tranh, việc các di sản được đánh dấu Blue Shield có thể trở thành một yếu tố quan trọng trong các cuộc điều tra pháp lý, bởi nó giúp xác định liệu việc phá hủy có xảy ra mà không có nhu cầu quân sự chính đáng hay không.

Dù thừa nhận rằng hệ thống luật quốc tế bảo vệ di sản đang chịu nhiều thách thức trong bối cảnh xung đột hiện đại, Stone cho rằng việc duy trì các nguyên tắc này vẫn cần thiết: “Nếu chúng ta không tiếp tục bảo vệ những nguyên tắc đó, sẽ không còn ai phải chịu trách nhiệm cho việc phá hủy di sản nữa.”