Anne Carson sinh năm 1950 ở Toronto, Canada. Năm nay bà 76 tuổi. Suốt gần mười năm qua, mỗi mùa Nobel, tên bà gần như luôn có mặt trong các bảng dự đoán và tỷ lệ cược. Ngay trước giờ công bố năm nay, báo chí quốc tế vẫn xếp bà vào nhóm hai ứng viên được đặt cược nhiều nhất, cùng nhà văn Trung Quốc Can Xue.

Viện Hàn lâm Thụy Điển đã trao giải Nobel Văn học năm 2026 cho nhà thơ người Canada Anne Carson. Ảnh: nobelprize.org.

Viện Hàn lâm vinh danh bà vì sự nghiệp sáng tác táo bạo và giàu sức sáng tạo, qua cuộc đối thoại mang tinh thần chơi với truyền thống cổ điển, đã tạo nên những hình thức mới cho văn học đương đại”. Đi kèm danh hiệu là khoản tiền thưởng 12 triệu krona Thụy Điển, tức hơn 1,2 triệu USD.

Anne Carson là tiến sĩ ngôn ngữ cổ điển của Đại học Toronto. Cả đời bà đi dạy tiếng Hy Lạp, tiếng Latin và văn học cổ ở các trường như McGill, Princeton, Michigan, New York.

Theo trang Nobel, Carson từng nói điểm khởi đầu cho mọi tác phẩm của bà là từ nguyên, tức nguồn gốc và lịch sử của từng con chữ. Người khác viết thơ từ cảm xúc hay một khung cảnh. Carson thì thường bắt đầu bằng một chữ Hy Lạp cổ, cầm kính lúp soi kỹ nó, và từ đó viết ra cả một cuốn sách.

Ví dụ rõ nhất là cuốn sách đầu tay Eros the Bittersweet (1986). Sappho, nữ thi sĩ Hy Lạp sống cách đây hơn 2.600 năm, gọi tình yêu là glukupikron, nghĩa đen là “ngọt-đắng”. Carson lưu ý rằng Sappho đặt chữ ngọt lên trước. Từ chi tiết nhỏ ấy, bà viết cả một cuốn sách lý giải vì sao ta yêu: ta yêu vì thiếu, vì luôn có một khoảng cách giữa ta và người ta yêu.

Nếu chỉ là một học giả uyên bác, Carson khó mà đoạt Nobel. Điều làm nên tên tuổi bà là cách bà phá khuôn của cuốn sách.

Autobiography of Red (1998) là cuốn nổi tiếng nhất của bà, mang phụ đề “tiểu thuyết bằng thơ”. Bà lấy một thần thoại Hy Lạp gần như đã thất truyền: con quái vật đỏ có cánh tên Geryon, bị người hùng Herakles giết. Trong tay Carson, Geryon trở thành một cậu bé nhút nhát, thích chụp ảnh, đem lòng yêu chàng Herakles phóng khoáng. Câu chuyện diễn ra giữa thế giới hiện đại. Kẻ bại trận trong thần thoại được trao lại giọng nói của mình.

Nox (2010) là cuốn sách bà làm sau khi người anh trai qua đời. Nó không đóng gáy mà nằm trong một chiếc hộp. Bên trong là một dải giấy dài gấp như đàn accordion, có ảnh, thư tay, những mảnh ký ức. Xuyên suốt là bài thơ cổ của Catullus viết tiễn anh mình, được Carson giải nghĩa từng chữ Latin một như đang tra từ điển.

If Not, Winter (2002) là bản dịch thơ Sappho. Phần lớn thơ Sappho chỉ còn lại những mảnh giấy cói rách nát. Nhiều dịch giả trước đó đã đoán và điền vào chỗ trống. Carson thì không. Bà để nguyên những chỗ mất chữ, đánh dấu bằng ngoặc vuông [ ], để người đọc nhìn thấy thời gian đã lấy đi những gì.

Ngoài ra còn Float (2016), một hộp gồm 22 tập sách nhỏ rời, người đọc muốn đọc theo thứ tự nào cũng được. Có cả The Beauty of the Husband (2001), được bà gọi là “tiểu luận hư cấu trong 29 điệu tango”, kể về một cuộc hôn nhân đổ vỡ. Cuốn này giúp bà trở thành người phụ nữ đầu tiên đoạt giải thơ T.S. Eliot danh giá của Anh.

Đọc Carson giống như đi vào một xưởng thủ công nơi thơ, tiểu luận, truyện, bản dịch và ghi chú bài giảng nằm lẫn với nhau. Không ai biết chắc mình đang cầm thể loại gì trên tay, và đó chính là chủ ý của bà.

Carson còn dịch mười vở bi kịch Hy Lạp cổ. Bản dịch Antigone của bà được dùng cho vở diễn tại nhà hát Barbican, London năm 2015, với minh tinh Pháp Juliette Binoche trong vai chính. Trong Antigonick (2012), một bản “dịch” vở kịch của Sophocles, bà còn cho nhân vật nhắc đến cả Samuel Beckett. Lý do bà đưa ra rất hóm hỉnh: vì Sophocles hẳn sẽ thích Beckett.

Carson cũng là một trong những nhà thơ gây tranh cãi nhất. Năm 2001, khi bà nhận giải T.S. Eliot, nhà phê bình Robert Potts trên tờ The Guardian chê thơ bà chẳng khác gì vè, chỉ là đem kiến thức học thuật ghép vào. Nhà văn Canada David Solway còn mỉa bà là “cỗ máy gặt giải”.

Ở phía ngược lại, Susan Sontag từng nói bà sẽ đọc bất cứ thứ gì Carson viết. Năm 2020, ban giám khảo giải Princesa de Asturias của Tây Ban Nha xếp bà vào hàng những cây bút xuất sắc nhất thời nay.

Hai luồng ý kiến ấy thực ra cùng nói về một điều: Carson không chịu ngồi yên trong khuôn khổ “thơ” quen thuộc. Người khen thấy đó là cách tân, người chê thấy đó là lai tạp.