 |
| Thầy và trò trường THCS Trần Quốc Toản, Thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: Chi Mai |
Đón nhận thông tin trên, chúng ta không quên một câu chuyện cũ của giáo dục: bệnh thành tích, những con số đẹp và khoảng cách với năng lực thật của người học. Song cũng có nhiều kỳ vọng, lần này không nhắc lại yêu cầu “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”, mà thật sự thay đổi cách quản lý, đánh giá và ghi nhận thành tích, để giáo dục được đo bằng những gì người học thực sự biết, thực sự làm được.
Có lẽ căn cứ để xây dựng Chương trình này xuất phát từ việc khẳng định, Chương trình hướng tới xây dựng môi trường giáo dục kỷ cương, trung thực, liêm chính, nhân văn, an toàn và lành mạnh; đổi mới phương thức quản lý theo hướng quản trị phát triển, đề cao trách nhiệm nêu gương, công khai, minh bạch và khách quan. Giáo dục trước hết bắt đầu từ cách mỗi nhà trường nhìn vào những việc diễn ra hằng ngày: điểm số có phản ánh tương đối đầy đủ năng lực của học sinh, việc thi cử có thực sự hỗ trợ việc học, người thầy có đủ thời gian dành cho chuyên môn, và những thành tích đạt được có xuất phát từ sự tiến bộ thực chất của người học. Từ những điều tưởng như nhỏ ấy, chất lượng giáo dục mới dần được nhận diện một cách đầy đủ.
Thông thường, tỷ lệ học sinh khá, giỏi, số giải thưởng, kết quả các kỳ thi hay thứ hạng của một cơ sở giáo dục vẫn được xem là những chỉ dấu quan trọng, thậm chí có thể tác động đến lựa chọn của phụ huynh, học sinh bởi nó phản ánh kết quả giáo dục của nhà trường. Tuy nhiên, trong một chừng mực cụ thể, nếu trở thành thước đo quá nổi trội, chúng dễ khiến những giá trị khó nhìn thấy hơn bị xem nhẹ, ví dụ như năng lực tự học, tư duy độc lập, khả năng giải quyết vấn đề, phẩm chất và sự trưởng thành của người học. Đây cũng là điều đang khiến dư luận quan tâm khi có những trường hợp điểm số cao nhưng năng lực tự học còn hạn chế, nhiều giải thưởng nhưng chưa chắc đã phản ánh đầy đủ chất lượng môi trường học tập. Kỳ thi tốt nghiệp THPT “hai trong một” vừa qua cũng gợi thêm một điều đáng suy nghĩ: có những học sinh có học bạ khá đẹp nhưng vẫn gặp khó khăn khi đáp ứng ngưỡng điểm xét tuyển, dù mức điểm sàn chỉ ở khoảng trung bình 15 điểm cho ba môn. Khoảng cách ấy đặt ra câu hỏi về mức độ tương đồng giữa kết quả học tập được ghi nhận trong nhà trường và năng lực thể hiện qua một kỳ đánh giá chung.
Bởi vậy, khi thực hiện chương trình hành động, điều cần nhìn lại không phải là giá trị của thành tích, mà là cách chúng ta sử dụng thành tích để nhận diện chất lượng giáo dục, thu hẹp khoảng cách từ đánh giá điểm số đến quản lý giáo dục khoa học. Từng bước khẳng định “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” là một quy trình khép kín, thậm chí không thể tách rời. Dạy thật thì mới có học thật; học thật thì kết quả mới có ý nghĩa; thi thật mới phản ánh được kết quả học; đánh giá thật mới giúp người học biết mình đang ở đâu. Chỉ một mắt xích bị lệch, cả chuỗi sẽ mất giá trị. Chính vì vậy, Chương trình hành động của Bộ GD&ĐT cần được nhìn như một sự thay đổi từ gốc: Thay đổi cách ghi nhận kết quả để thay đổi động lực hành động trong toàn hệ thống. Khi thành tích không còn là thước đo gần như duy nhất, người ta mới có thêm lý do để lựa chọn thực chất. Bởi không thể yêu cầu cấp dưới thôi chạy theo những con số nếu chính người đứng đầu vẫn được đánh giá bằng những con số ấy.
Trở về với giá trị thật của giáo dục là cần thiết, nhưng còn một yêu cầu khác chạm rất sâu vào đời sống nhà trường được Chương trình hướng đến. Đó là trả lại thời gian thực cho người thầy. Nếu như trước đây, người thầy có quá nhiều công việc ngoài chuyên môn, thì nay Chương trình yêu cầu rà soát, tinh gọn hoặc bãi bỏ những hồ sơ, sổ sách, cuộc thi, hội thi, phong trào không thiết thực; không huy động giáo viên làm những nhiệm vụ hành chính, công việc ngoài chuyên môn không đúng chức năng; không để việc triển khai chương trình làm phát sinh thêm thủ tục. Đó chính là cách để người thầy “dạy thật”.
Trong một chừng mực cụ thể, quy định này không chỉ được hiểu đơn thuần là bớt vài tập hồ sơ hay giảm vài cuộc họp mà là cách xã hội nhìn nhận lao động của người thầy. Thường một giờ học chất lượng không chỉ được quyết định trong 45 phút trên lớp, mà bắt đầu từ thời gian giáo viên chuẩn bị bài, cập nhật kiến thức, lựa chọn cách dạy và theo sát từng học sinh. Đây chính là công việc cốt lõi của nghề dạy học. Khi giáo viên phải chia thời gian cho quá nhiều hồ sơ, báo cáo và việc hành chính, thời gian cho chuyên môn sẽ bị ảnh hưởng. Do đó, muốn “dạy thật”, trước hết phải để người thầy có đủ thời gian làm nghề: Chuẩn bị tốt một giờ học và chịu trách nhiệm đến cùng về sự tiến bộ của học sinh.
Sự thay đổi trong hoạt động chuyên môn của người thầy, cũng đòi hỏi cách quản trị, người quản lý thay đổi theo hướng tuân thủ nguyên tắc quản lý dữ liệu “một dữ liệu chỉ thu thập một lần” như một phần của cải cách. Công nghệ, trong nhà trường, nếu được sử dụng đúng, sẽ giúp nhà trường bớt giấy tờ, bớt báo cáo trùng lặp, bớt những minh chứng chỉ để chứng minh rằng công việc đã được làm giúp quản lý nhìn rõ hơn, còn người thực hiện có thêm thời gian cho công việc tạo ra giá trị. Đó chính là cách giáo dục chạm đến “dạy thật”. Tuy nhiên, từ thực tiễn giáo dục, cũng có không ít người đặt câu hỏi về mức độ công nghệ tham gia sâu vào giáo dục, vấn đề “liêm chính” trong giáo dục hôm nay sẽ được nhìn nhận thế nào trước Ai và những thuật toán có thể thay thế người dạy và người học.
Công bằng mà nói, “liêm chính” giáo dục từ lâu đã là yêu cầu không thể xem nhẹ. Thực tế, trong những năm gần đây, ngành giáo dục đã triển khai nhiều giải pháp chống đạo văn, gian lận, làm thay bằng công nghệ, đồng thời hướng dẫn trích dẫn nguồn, tôn trọng bản quyền và sử dụng AI có trách nhiệm. Mục tiêu cuối cùng là để công nghệ hỗ trợ việc học, chứ không làm thay phần việc quan trọng nhất của người học: tự suy nghĩ, tự tìm tòi và tự tạo ra tri thức. Đặc biệt, trong thời đại mà thông tin có thể được tìm thấy dễ dàng hơn bao giờ hết, ngành giáo dục chủ trương: Giáo dục không thể chỉ tạo ra những người biết tìm đáp án, mà là biết đặt câu hỏi, biết kiểm chứng, biết phân biệt đúng - sai và chịu trách nhiệm về điều mình nói, để từ đó hình thành nên kỹ năng: biết mình biết gì, chưa biết gì và không tìm cách che lấp khoảng trống ấy bằng một kết quả giả.
Trở lại với Chương trình hành động của Bộ GD&ĐT, lộ trình đến năm 2030 đặt mục tiêu xây dựng môi trường “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”; xa hơn, đến năm 2035, trung thực, liêm chính và thực chất trở thành những giá trị cốt lõi được xã hội công nhận và tin tưởng. Thiết nghĩ, đây không thể là câu chuyện của riêng một văn bản. Văn bản có thể đặt ra chuẩn mực, nhưng văn hóa chỉ hình thành khi những chuẩn mực ấy được thực hành bền bỉ trong từng giờ dạy, bài học, kỳ thi và cách đánh giá mỗi ngày. Bởi, suy cho cùng, giáo dục không chỉ dạy một đứa trẻ biết một công thức, một sự kiện hay một kỹ năng. Giáo dục còn dạy con người cách đứng trước sự thật về chính mình. Có thể chưa giỏi, nhưng phải biết mình chưa giỏi ở đâu; có thể mắc lỗi, nhưng phải biết nhận lỗi; có thể thất bại, nhưng không biến thất bại thành một thành tích giả.
Vẫn biết, một nền giáo dục đáng tin cậy chắc chắn không phải là nền giáo dục luôn tạo ra những con số đẹp, mà là nền giáo dục đủ trung thực để nhìn vào những con số chưa đẹp và đủ kiên nhẫn để giúp người học tiến bộ từ chính năng lực thật của mình. Nên “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” không chỉ là yêu cầu của một năm học mà là một quá trình tiếp biến. Ở đó, sẽ cho thấy cách nhà trường vận hành, cách người thầy đứng lớp và cách người học bước vào tương lai. Khi giá trị thật trở lại vị trí trung tâm, kỷ cương không còn chỉ là những điều phải tuân thủ, liêm chính không còn là một phẩm chất được nhắc đến trong các cuộc họp, còn “thực chất” không còn là một từ đẹp trong văn bản quản lý. Khi ấy, điều giáo dục có thể lấy lại không chỉ là chất lượng, mà còn là niềm tin vào những gì mình thực sự tạo ra và gửi gắm vào tương lai của đất nước.
