Marcel Duchamp là một bí ẩn của lịch sử mĩ thuật mà ta bàn mãi chưa xong. Liệu còn có điều gì để chúng ta tiếp tục bàn luận về nghệ thuật của người nghệ sĩ ấy? Sự trở lại của Marcel Duchamp, cùng tác phẩm The Fountain tại MoMA - triển lãm quy mô lớn được tổ chức bởi các giám tuyển Matthew Affron, Michelle Kuo và Ann Temkin lại khơi gợi những tranh luận cũ. Mở đầu triển lãm là những tác phẩm thời niên thiếu và kết thúc bằng “buổi thử vai” của Andy Warhol với hình ảnh Marcel Duchamp già dặn, lịch lãm ở tuổi 78, hai năm trước khi ông qua đời.

Marcel Duchamp. Nguồn ảnh: Marvin Lazarus/gagosian

Sinh ra tại Pháp vào năm 1887, Marcel Duchamp khổ luyện theo phong cách của các họa sĩ Lập thể, cố gắng bám víu vào việc tái tư duy hội họa của Pablo Picasso và Georges Braque. Cả Duchamp và anh trai của ông, nhà điêu khắc Raymond Duchamp-Cillon, đều được nhắc đến trong cuốn sách của nhà thơ, nhà phê bình Guillaume Apollinaire (Những họa sĩ Lập thể, 1913). Cảm giác mà ta có được từ những bức tranh tĩnh vật Lập thể kinh điển, rằng có một điều gì đó quyến rũ và khó hiểu về mặt tinh thần đang diễn ra với những đồ vật thường ngày, đã được Duchamp ghi dấu ấn vĩnh viễn trong nghệ thuật của ông, với những màu sắc xám xịt.

Duchamp nổi tiếng vì gây ra hai vụ bê bối nghệ thuật riêng biệt, định hình nên bối cảnh nghệ thuật ở New York. Đầu tiên, tại Triển lãm Armory năm 1913, ông đã khiến giới phê bình nổi giận với bức tranh Nude Descending a Staircase (1912). Hình ảnh người phụ nữ khỏa thân được hứa hẹn đâu rồi? Tác phẩm chỉ toàn là những đường nét và mặt phẳng. Đó là một bức tranh mạnh mẽ nhưng không xuất sắc. Cái tên mới là sự đổi mới và là điểm thu hút. Sự thành công gây tranh cãi xung quanh tác phẩm Nude Descending a Staircase cho thấy việc điều chỉnh kì vọng của công chúng có sức ảnh hưởng lớn đến mức nào.

Một số tác phẩm của Marcel Duchamp tại triển lãm. Ảnh: Ben Davis/Artnet

Năm 1917, Marcel Duchamp đã khéo léo đưa một chiếc bồn tiểu vào lễ khai mạc triển lãm của Hội Nghệ sĩ Độc lập, dưới danh nghĩa nhân vật hư cấu R. Mutt. Mặc dù bị từ chối trong triển lãm đó, The Fountain sau này trở thành tác phẩm điêu khắc nổi tiếng nhất thế kỉ XX. Tác phẩm mở đường cho nhiều nghệ sĩ khác tạo ra nghệ thuật từ những vật liệu và ý tưởng có sẵn. Bản thân Duchamp cũng đã từ bỏ hội họa để chuyển sang sáng tạo các tác phẩm (vật thể) mang tính thử nghiệm hơn không lâu sau đó. Tác phẩm kì lạ có tên là Tu m’ (1918) của Duchamp có một chiếc cọ vẽ mọc ra từ bề mặt bức tranh, là một ví dụ.

Giữa hai vụ bê bối đình đám này, Duchamp chuyển từ Paris đến New York. Thế chiến thứ nhất đang diễn ra và ông không ủng hộ chiến tranh. Quả thực, vẻ quyến rũ tinh nghịch kiểu Pháp của ông rất được ưa chuộng tại Mĩ. Nhưng cũng giống nhiều người châu Âu nhập cư khác thời bấy giờ, ông nhìn nhận nền văn hóa Mĩ mang dáng vẻ của một vùng đất thú vị chỉ để khám phá.

Clement Greenberg, nhà phê bình nghệ thuật người Mĩ có tầm ảnh hưởng lớn, từng nhận xét về Duchamp: “Ông ấy là nghệ sĩ đầu tiên nhận ra rằng có một thể loại gọi là nghệ thuật tiên phong; và ông ấy đã trở thành một người theo đuổi chủ nghĩa tiên phong triệt để nhất… Bạn tạo nên tầm quan trọng của bản thân, không phải bằng cách tạo ra các tác phẩm xuất sắc, mà bằng cách tạo ra những tác phẩm tiên phong dễ nhận biết, chứa đựng những cú sốc, sự bất ngờ và khó hiểu.”

Một số phần trong triển lãm tại MoMA khiến ta nghĩ rằng, huyền thoại về Duchamp - một người theo chủ nghĩa thẩm mĩ ẩn dật, thích chơi cờ, cần được xem xét lại. Sự lập dị có chủ đích khiến ông giống với một nghệ sĩ châu Âu khác là Salvador Dalí - người đã làm say mê công chúng Mĩ vào giữa thế kỉ XX. Ngoài ra, triển lãm tại MoMA cũng nhắc nhở chúng ta về các tác phẩm thất bại mà Duchamp đã cố gắng tung ra thị trường.

Marcel Duchamp giờ đây được tôn kính đến mức không thể… phủ nhận. Điều này khiến người ta quên rằng, ông cũng là một trong những nghệ sĩ đã đặt ra vấn đề về sự “thể chế hóa” cái lập dị, rằng “vượt ranh giới” và “khiêu khích” trở thành thuật ngữ có nét lịch sự. Ông cho rằng, vai trò của nghệ sĩ giống một “nhà sư phá giới”. Những trò đùa tục tĩu liên tiếp của ông có mục đích kích thích và định nghĩa không gian của cả người trong cuộc lẫn ngoài cuộc.

Có người kể lại rằng, Marcel Duchamp từng tuyên bố vào năm 1912, khi đang chiêm ngưỡng Triển lãm Hàng không Paris rằng: “Hội họa đã lỗi thời rồi. Liệu còn ai làm được thứ gì tốt hơn là cái cánh quạt đó chứ?” Đây không chỉ là một câu nói đùa. Xét trên nhiều khía cạnh, tinh thần nghệ thuật của Duchamp thực sự hướng đến các thiết bị như là loại hình nghệ thuật phù hợp. Ông đã thử nghiệm với những tác phẩm điêu khắc cơ khí kì lạ và cả những không gian sân khấu.

Nhưng tại MoMA, tác phẩm Rotary Glass Plates (Precision Optics) năm 1920 và thiết kế sắp đặt cho triển lãm First Papers of Surrealism (1942) của Duchamp, có thể kết nối một cách hoàn hảo với trào lưu tương tác/nhập vai và trải nghiệm đa giác quan hiện nay. Nhưng MoMA dường như lưỡng lự về điều này, vừa muốn tôn vinh Duchamp như một nhà tiên tri, vừa coi tác phẩm của ông như những hóa thạch sang trọng thuộc một quá khứ đáng kính.

Có một cảm giác bất an rằng, các bảo tàng không biết phải làm gì với di sản của Nghệ thuật Ý niệm, rằng truyền thống đầy tính năng động này đang dần tan rã. Tác giả Michelle Kuo lập luận rằng, Duchamp là người tạo ra meme (ảnh chế) đầu tiên. Tác phẩm của ông báo hiệu thời đại của “thị trường dự đoán, ý tưởng đầu cơ, thậm chí là sự lan truyền nhanh chóng”. Điều này tiết lộ cho chúng ta rằng, văn hóa kĩ thuật số đã làm lu mờ những hình thức Nghệ thuật Ý niệm phổ biến nhất như một tham chiếu cho khán giả đương đại, và ngay cả trong suy nghĩ của các nhà giám tuyển.

Luận điểm cụ thể ở đây là gì? Bảo tàng đang hi vọng rằng những kẻ lập dị đặt cược vào chiến tranh hạt nhân sẽ đến đây để học về lịch sử nghệ thuật? Điều đó có vẻ không khả thi. Trong khi đó, triển lãm dường như đã được dàn dựng dành cho những người am hiểu lịch sử nghệ thuật - những người có nhiều khả năng đổ lỗi cho sự suy thoái văn hóa được thúc đẩy bởi mạng xã hội. Vậy tại sao lại gắn di sản của Duchamp với điều đó?

Chúng ta phải đồng ý rằng, văn hóa đại chúng trong thời đại kĩ thuật số đã hấp thụ những lời hứa của Chủ nghĩa Ý niệm cổ điển. Hình ảnh có thể bị chiếm dụng, ý nghĩa có thể thay đổi, cuộc sống cũng là một màn trình diễn - nhưng đó lại là vấn đề đối với sự hợp lí bất biến của truyền thống này.

Bất chấp sự nổi tiếng ban đầu, ảnh hưởng của Marcel Duchamp đối với nghệ thuật Mĩ diễn ra từ từ. Phong cách Thử nghiệm - Ý niệm của ông chỉ thực sự trở thành biểu tượng thống trị sau khi một nhóm các nghệ sĩ “tân Dada” người Mĩ làm việc trong nhiều lĩnh vực nghệ thuật đón nhận như: John Cage, Merce Cunningham, Jasper Johns, Robert Rauschenberg.

Chỉ một số trò đùa của Duchamp là ở bề nổi; một số là những trò đùa chồng chất lên nhau, đòi hỏi chúng ta phải bước vào một vũ trụ biểu tượng kì quặc. Không phải tất cả nghệ thuật sử dụng ý niệm đều nhằm mục đích truyền đạt thông tin chung; một số không nhằm mục đích đó, mà để định nghĩa một mật mã, hay một ngôn ngữ cụ thể. Duchamp chơi đùa giữa hai điều đó, và chính sự chơi đùa ấy là nghệ thuật.

MỸ LINH Theo Artnet