* Sau Hội nghị, Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực đã được thông qua cho thấy góc nhìn và những cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong việc bảo vệ Di sản Thế giới và hỗ trợ triển khai Công ước Di sản Thế giới.

Di sản phải được đánh thức từ đời sống

Một trong những điểm đáng chú ý của Hội nghị là phiên thảo luận về tính xác thực của di sản, nơi các chuyên gia không chỉ nhìn vào những gì còn lại của quá khứ, mà đặt di sản trong cả quá trình hình thành, biến đổi và tiếp nối. Cách nhìn ấy được soi chiếu từ chính những di sản cụ thể của Việt Nam. Ở Tràng An, lịch sử cư trú gắn với những biến đổi lâu dài của môi trường; tại Hoàng thành Thăng Long, các tầng văn hóa dưới lòng đất lưu giữ dấu vết của nhiều thời kỳ; còn Hội An ghi dấu quá trình giao thương và giao lưu giữa các nền văn hóa. Những câu chuyện khác nhau ấy cùng cho thấy, phía sau một công trình, một cảnh quan hay một nghi lễ luôn là đời sống của những con người đã tạo nên, gìn giữ và trao truyền các giá trị ấy.

Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO Lazare Eloundou Assomo nhấn mạnh sự tiếp nối của di sản trong quá trình biến đổi, trong đó cần chú ý đến những thực hành văn hóa đang diễn ra, cùng ký ức và niềm tin gắn với công trình, cảnh quan. Nhìn từ đó, bảo tồn không phải là làm cho di sản đứng yên, mà là giữ cho những giá trị làm nên nó tiếp tục được sống khi đời sống thay đổi. Một lễ hội còn đủ nghi thức nhưng cộng đồng không còn thực hành thì phần hồn đã vắng; một nghề được phục dựng đẹp mắt nhưng không còn người sống bằng nghề thì khó có thể truyền lại lâu dài; một không gian được tu bổ khang trang nhưng thiếu đi ký ức và sinh hoạt cộng đồng thì cũng chỉ còn phần hình hài.

Nhưng để những giá trị ấy tiếp tục được sống, câu hỏi không chỉ là bảo tồn cái gì, mà còn là ai sẽ sống cùng di sản và trao truyền nó.

Văn kiện Hà Nội đã trả lời câu hỏi này khi đặt người dân, nghệ nhân và cộng đồng địa phương vào vị trí chủ thể trong nhận diện, gìn giữ và tiếp nối di sản. Bởi chính trong đời sống cộng đồng, những giá trị ấy được thực hành, trao truyền và tiếp tục sống qua các thế hệ. Nhìn từ thực tiễn Việt Nam, sức sống của múa Xòe Thái hay dân ca Quan họ cho thấy rõ điều đó. Giá trị của Xòe không dừng ở những động tác đã được nhận diện và ghi danh, mà nằm trong những vòng xòe vẫn được nối dài trong sinh hoạt cộng đồng, nơi người lớn truyền cho người trẻ không chỉ điệu múa mà cả cách ứng xử, tinh thần cộng cảm và những ký ức văn hóa gắn với nó. Với Quan họ cũng vậy, điều được trao truyền không chỉ là làn điệu, mà còn là cách hát, cách đối đáp, cách ứng xử giữa liền anh, liền chị và những chuẩn mực văn hóa được gửi trong từng cuộc giao duyên. Chính quá trình thực hành ấy khiến di sản không bị giữ lại như một dấu tích của quá khứ, mà tiếp tục được sống, được tiếp nhận và có thể biến đổi trong những điều kiện mới mà không đánh mất căn cốt. Bởi vậy, trong một chừng mực cụ thể, thước đo của bảo tồn không chỉ là số di tích được tu bổ hay hồ sơ được ghi danh, mà còn ở việc di sản có còn người thực hành, người kế tục và hiện diện trong đời sống hôm nay hay không. Khi một giá trị văn hóa vẫn được tiếp nhận và thực hành qua các thế hệ, việc bảo tồn mới thực sự có ý nghĩa.

Đại biểu dự phiên bế mạc đại hội. Ảnh: Bộ VHTT&DL

Từ di sản đến nguồn lực văn hóa

Ngoài việc mở rộng cách tiếp cận về tính xác thực và đặt cộng đồng vào vị trí chủ thể, Văn kiện Hà Nội còn nhấn mạnh giá trị của di sản trong đời sống hiện tại. Khi người dân tiếp tục thực hành, trao truyền và gìn giữ những giá trị vốn có, di sản không chỉ được bảo tồn mà còn có thể trở thành nguồn tạo sinh kế thông qua du lịch văn hóa, sản phẩm thủ công, hoạt động trình diễn và các dịch vụ gắn với di sản. Tuy nhiên, việc khai thác những giá trị ấy cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng vai trò của cộng đồng, để người dân vừa là chủ thể gìn giữ, vừa được hưởng lợi chính đáng từ di sản, thay vì để việc phát huy làm thay đổi hoặc làm mất đi những giá trị vốn có.

Từ cách nhìn ấy, có thể thấy bảo tồn không thể tách khỏi đời sống. Một di sản được ghi danh không phải là điểm kết thúc, mà là thêm cơ hội để những giá trị ấy tiếp tục được trao truyền và sử dụng trong cuộc sống hôm nay. Nghệ nhân có thêm điều kiện truyền nghề, người trẻ có cơ hội học và tiếp nhận, còn cộng đồng có thể tham gia và có thêm sinh kế từ chính những gì mình gìn giữ. Di sản vì thế không chỉ được bảo vệ mà vẫn có thể hiện diện một cách tự nhiên trong đời sống.

Đó cũng là cách nhìn được đặt ra khi nói về văn hóa và phát triển. Giữ một di sản không có nghĩa là đưa nó ra khỏi cuộc sống để bảo quản, mà là tìm cách để nó tiếp tục có ích với con người, tiếp tục được sử dụng và tạo ra những giá trị mới mà không đánh mất giá trị vốn có. Đây cũng là hướng tiếp cận của sáng kiến Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững giai đoạn 2027-2036 do Việt Nam đề xuất và được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua.

Với Việt Nam, giá trị của Văn kiện Hà Nội không chỉ nằm ở việc đóng góp thêm một tiếng nói của khu vực vào cuộc thảo luận quốc tế về tính xác thực của di sản, mà còn ở những điều nó đặt ra cho công tác bảo tồn trong nước. Khi người dân và cộng đồng được xác định là chủ thể, việc bảo tồn cũng phải tính đến sinh kế, quyền tham gia, khả năng truyền nghề và điều kiện để họ tiếp tục thực hành văn hóa. Một di sản được bảo vệ nhưng cộng đồng không còn gắn bó với nó thì sự bảo tồn ấy khó có thể bền lâu.

Hội nghị đã khép lại, nhưng trách nhiệm của Việt Nam mới là phần việc tiếp theo. Những quan điểm của Văn kiện Hà Nội cần được tiếp tục cụ thể hóa trong chính sách và quản lý di sản, từ quy hoạch, đầu tư, tu bổ đến đào tạo và hỗ trợ cộng đồng. Bảo tồn không chỉ để giữ một công trình, một nghi lễ hay một nghề truyền thống, mà còn để những người đang gìn giữ chúng có thể tiếp tục sống cùng di sản và trao lại những giá trị ấy cho thế hệ sau. Đây có lẽ là cách thiết thực nhất để những điều được thống nhất tại Hà Nội không dừng lại ở một văn kiện, mà trở thành những thay đổi có thể nhìn thấy trong đời sống.

Hay như Bộ trưởng Bộ ngoại giao Lê Hoài Trung khẳng định, Chính phủ Việt Nam sẽ chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương tiếp thu nghiêm túc kết quả hội nghị; cụ thể hóa các khuyến nghị của Văn kiện Hà Nội sẽ thông qua tại hội nghị trong quá trình hoàn thiện thể chế, chính sách và thực tiễn quản lý di sản; yêu cầu bảo tồn di sản phải được đặt ra ngay từ khâu quy hoạch, xây dựng dự án; không để vì lợi ích trước mắt mà làm tổn hại đến di sản.