Văn nghệ đã có cuộc trao đổi với TS. Đặng Thị Bích Liên - nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Chủ nhiệm đề án Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam (Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch), Chủ tịch Hiệp hội Văn hóa áo dài Việt Nam - để hiểu hơn về nội dung này.
|
Thưa bà, với Nghị quyết 80 và Quyết định 07, có thể thấy văn hóa đã được xác lập ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia, thay vì chỉ là lĩnh vực bổ trợ, quan điểm của bà về vấn đề này thế nào?
Cá nhân tôi đánh giá rất cao về Nghị quyết 80 và Quyết định 07. Đồng thời, tôi cho đây là một quyết định đúng đắn. Sự đúng đắn thể hiện ở chỗ chúng ta đã nhìn nhận rất rõ vai trò và tầm quan trọng của văn hóa trong đời sống cộng đồng hiện nay. Việc triển khai theo phương thức chỉ đạo như hiện nay, tức là thông qua một số nghị quyết như Nghị quyết 80, chắc chắn sẽ đem lại hiệu quả cao trong phát triển văn hóa.
Bên cạnh đó, việc thành lập Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam (Quyết định 07) cho thấy quyết tâm chính trị rất rõ ràng trong việc đưa văn hóa trở thành một trụ cột phát triển quốc gia của Đảng, Nhà nước. Điều quan trọng tiếp theo là phải cụ thể hóa tinh thần đó bằng những chính sách đồng bộ, từ giáo dục, truyền thông, môi trường văn hóa xã hội cho đến việc đầu tư cho các thiết chế và ngành công nghiệp văn hóa. Khi văn hóa thực sự thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống, chúng ta mới có thể xây dựng được một nền văn hóa phát triển bền vững, giàu bản sắc và có sức cạnh tranh trong thời đại toàn cầu.
Trên thực tế, cạnh tranh quốc tế đã và đang chuyển sang cạnh tranh về “sức mạnh mềm”. Theo bà, trong cuộc cạnh tranh này, bản sắc và giá trị, hay nói đúng hơn là vai trò của văn hóa có thay đổi không và sự thay đổi này nên được hiểu ra sao?
Khi còn làm công tác quản lí và thành viên Hội đồng Di sản Quốc gia, Phó Chủ tịch Ủy ban UNESCO của Việt Nam, tôi có điều kiện được đi công tác tại một số quốc gia, được tiếp cận nhiều nền văn hóa khác nhau, nên đúc rút được rất nhiều kinh nghiệm trong công tác chuyên môn. Ở mỗi chuyến công tác, tôi đều lựa chọn áo dài để tham dự các buổi tiếp xúc cấp cao, các sự kiện giao lưu văn hóa. Sự xuất hiện của áo dài trong bối cảnh quốc tế đó đã góp phần tôn vinh văn hóa Việt Nam. Tôi nhận ra rằng, yếu tố “Bản sắc” và “cộng đồng” chính là con đường đưa Việt Nam bước ra với thế giới. Việt Nam có 54 dân tộc anh em cùng sinh sống sẽ có 54 bản sắc khác nhau. Phát triển công nghiệp văn hóa là làm nổi bật cái bản sắc ấy, để bản sắc kể câu chuyện về vùng đất và con người địa phương, định hình một Việt Nam không hòa tan trong xu hướng chung của thế giới.
Chúng ta đang sống trong kỉ nguyên số và toàn cầu hóa, vai trò của văn hóa ngày càng trở nên rõ nét hơn. Công nghệ có thể rút ngắn khoảng cách giữa các quốc gia, nhưng chính văn hóa mới là yếu tố tạo nên sự khác biệt và bản sắc riêng. Nếu không có một nền tảng văn hóa vững chắc, quá trình hội nhập rất dễ dẫn đến sự hòa tan về giá trị. Ngược lại, khi văn hóa được đặt đúng vị trí, nó không chỉ bảo vệ bản sắc dân tộc mà còn trở thành nguồn lực để sáng tạo, phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, lan tỏa hình ảnh đất nước và con người Việt Nam ra thế giới.
Vậy theo bà, đâu là thách thức lớn nhất đối với việc giữ gìn bản sắc và củng cố niềm tin xã hội?
Đây là một câu hỏi rất quan trọng trong xã hội hiện nay, khi những mục tiêu phát triển đều hướng vào công nghệ. Không gian mạng có đặc điểm mở, tốc độ lan truyền nhanh và gần như không có biên giới. Điều này tạo điều kiện cho nhiều luồng văn hóa khác nhau cùng tồn tại, giao thoa, thậm chí cạnh tranh trực tiếp với các giá trị văn hóa truyền thống. Nếu không có sự chọn lọc và định hướng đúng đắn, các giá trị ngoại lai, những xu hướng lệch chuẩn hoặc lối sống thực dụng rất dễ tác động đến một bộ phận xã hội, đặc biệt là giới trẻ. Khi đó, bản sắc văn hóa - vốn được hình thành và bồi đắp qua nhiều thế hệ - có nguy cơ bị mờ nhạt hoặc bị hiểu sai.
Tuy nhiên, tôi cho rằng không nên chỉ nhìn không gian mạng như một thách thức. Nếu được quản lí và khai thác hiệu quả, đây cũng có thể trở thành một cơ hội lớn để lan tỏa các giá trị văn hóa tích cực.
Để làm được điều này, chúng ta phải xây dựng hiến pháp và hệ thống pháp luật đủ mạnh đi cùng với những thiết chế văn hóa địa phương để định hình và phát triển những giá trị sống vốn làm nên hồn cốt của dân tộc Việt.
Để mục tiêu “đặt văn hóa vào trung tâm” trong sự kiến tạo và phát triển đất nước thời kì mới, điều cốt lõi nhất mà chúng ta cần thay đổi hôm nay là gì: tư duy, thể chế hay cách đầu tư nguồn lực, để mục tiêu này không chỉ dừng ở khẩu hiệu?
Ngay từ bây giờ, chúng ta nên tập trung triển khai nghị quyết thông qua việc yêu cầu các địa phương căn cứ tiềm năng văn hóa hiện có để xây dựng chương trình hành động cụ thể. Chúng ta phải coi đây là mệnh lệnh thực thi chứ không phải xây dựng để nhìn nhận và cấp trên duyệt cho có. Điều cốt lõi nhất cần thay đổi trước hết là tư duy phát triển. Bởi tư duy chính là điểm khởi đầu của mọi chính sách, thể chế và cách phân bổ nguồn lực.
Trong nhiều năm, chúng ta chỉ nhìn nhận văn hóa như một lĩnh vực “mềm”. Khi tư duy phát triển ra đời đã đưa “văn hóa phục vụ phát triển” sang “phát triển phải dựa trên nền tảng văn hóa và vì sự phát triển văn hóa”. Quan điểm này đã khẳng định, văn hóa là nguồn lực nội sinh, một hệ giá trị định hướng hành vi xã hội và là sức mạnh mềm của quốc gia, trở thành trụ cột của chiến lược phát triển.
Thay đổi về tư duy, kéo theo thể chế cũng phải được điều chỉnh tương ứng. Theo tôi, văn hóa cần được lồng ghép như một tiêu chí trong quá trình xây dựng chính sách, từ quy hoạch đô thị, giáo dục, truyền thông, đến phát triển kinh tế sáng tạo và công nghiệp văn hóa. Điều này đòi hỏi cơ chế quản lí văn hóa linh hoạt hơn, khuyến khích sáng tạo, bảo vệ các giá trị bản sắc, đồng thời tạo môi trường để các chủ thể văn hóa - nghệ sĩ, trí thức, cộng đồng - phát huy vai trò của mình trong đời sống xã hội.
Và khi văn hóa được coi là động lực phát triển, thì việc đầu tư cho văn hóa không thể chỉ mang tính hỗ trợ mà phải mang tính chiến lược, lâu dài. Điều này bao gồm đầu tư cho giáo dục văn hóa, xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam trong thời đại mới, phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, cũng như bảo tồn và phát huy di sản trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số. Chính vì vậy, sự ra đời của Nghị quyết 80 và Quyết định 70 là xung lực mới cho phát triển văn hóa, thúc đẩy mục tiêu đặt văn hóa vào trung tâm của sự phát triển đất nước.
Cảm ơn bà đã trả lời phỏng vấn của báo Văn nghệ!
Quyên Bùi thực hiện
