Diễn đàn đặt ra một câu chuyện rộng hơn khuôn khổ của một cuộc tọa đàm khoa học: Khi một di sản đã được thế giới ghi nhận, điều gì cần làm để di sản ấy tiếp tục sống trong chính đời sống của cộng đồng?

Năm 2016, “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Gần một thập niên sau, danh hiệu ấy vừa là niềm tự hào, vừa đặt ra trách nhiệm lớn hơn. Bởi UNESCO có thể ghi danh một di sản, nhưng không thể thay cộng đồng gìn giữ sức sống của di sản ấy. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ không chỉ tồn tại trong những nghi lễ được nhìn thấy, mà còn chứa đựng những lớp ký ức văn hóa, quan niệm về con người, tự nhiên và cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ. Vì thế, bảo tồn không thể chỉ là giữ lại hình thức, càng không phải đưa di sản vào một “chiếc tủ kính” an toàn nhưng xa lạ với đời sống. Một di sản phi vật thể chỉ thực sự tồn tại khi nó còn được thực hành, còn có người hiểu, người trao truyền và thế hệ sau muốn tiếp nhận. Đây cũng là lý do những vấn đề được đặt ra tại Diễn đàn, từ nhận diện giá trị, bảo vệ không gian thực hành, vai trò cộng đồng đến hạn chế mê tín, thương mại hóa và những biểu hiện làm sai lệch di sản, cần được nhìn như những câu hỏi của hiện tại chứ không chỉ của công tác bảo tồn.

Toàn cảnh diễn đàn. Ảnh ĐĐK

Đáng chú ý, trong bối cảnh không gian số ngày càng trở thành một môi trường văn hóa mới, di sản có thêm cơ hội để đến gần công chúng nhưng cũng đứng trước nguy cơ bị giản lược thành những hình ảnh bắt mắt, những nghi lễ rời khỏi bối cảnh hoặc những nội dung phục vụ thị hiếu nhất thời. Số hóa tư liệu là cần thiết, nhưng quan trọng hơn là số hóa bằng tri thức, để công nghệ giúp công chúng hiểu di sản sâu hơn thay vì chỉ nhìn thấy di sản nhiều hơn. Cũng từ đây, câu chuyện hội nhập cần được đặt lại cho đúng. Đưa Tín ngưỡng thờ Mẫu ra thế giới không có nghĩa là làm cho di sản trở nên “quốc tế” bằng cách làm mờ đi những nét riêng. Ngược lại, bản sắc chỉ có sức thuyết phục khi nó được nhận diện từ chính chiều sâu văn hóa của mình.

Do đó, một nền văn hóa tự tin không phải là nền văn hóa khép mình, mà là nền văn hóa đủ hiểu mình để bước vào đối thoại với thế giới mà không đánh mất căn cốt. Với Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, điều cần thiết hôm nay vì thế không phải là tìm thêm một danh hiệu, mà là tìm cách để danh hiệu UNESCO trở thành động lực cho đời sống thực của di sản: cộng đồng được trao quyền và hỗ trợ để thực hành, người trẻ có cơ hội tiếp nhận, những giá trị tốt đẹp được lan tỏa, còn những biểu hiện biến tướng được nhận diện và điều chỉnh. Sau cùng, sức sống của một di sản không được đo bằng số lần nó xuất hiện trên sân khấu hay mạng xã hội, mà bằng khả năng nó còn nói được điều gì có ý nghĩa với con người hôm nay. Khi di sản vẫn có thể sống trong đời sống mới mà không đánh mất mình, khi ấy bản sắc Việt mới thực sự bước vào dòng chảy văn hóa toàn cầu bằng tư thế của một chủ thể, chứ không phải một đối tượng được ngắm nhìn.