![]() |
| PGS.TS, Nhà văn Nguyễn Thế Kỷ |
| PGS.TS, NHÀ VĂN NGUYỄN THẾ KỶ CHỦ TỊCH HỘI NHÀ VĂN VIỆT NAM PGS.TS, Nhà văn Nguyễn Thế Kỷ sinh ngày 25/8/1960, quê Nghệ An. Ông là Tiến sĩ Báo chí, từng giữ các chức vụ Tổng Biên tập Báo Nghệ An, Bí thư Huyện ủy Nam Đàn, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, Ủy viên Trung ương Đảng khóa XII, Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam (3/2016-6/2021), Chủ tịch Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Trung ương và Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương.Ông là tác giả các tiểu thuyết Chuyện tình Khau Vai, Hừng Đông, hai tập thơ Trở lại triền sông, Nhớ thương ở lại và các kịch bản sân khấu Mai Hắc Đế, Hoa lửa Truông Bồn, Huyền thoại Gò Rồng Ấp. Bộ tiểu thuyết lịch sử Nước non vạn dặm viết về cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, gồm năm tập do Nhà xuất bản Văn học ấn hành từ 2022 đến 2025. Hai tập Nợ nước non và Từ Việt Bắc về Hà Nội đều được trao giải A của Ban Tuyên giáo Trung ương và đã được chuyển thể sân khấu. Tiểu thuyết Chuyện tình Khau Vai được chuyển thể thành phim điện ảnh cùng tên.Năm 2019, vở Huyền thoại Gò Rồng Ấp đoạt giải Hoa Dâm Bụt tại Liên hoan Sân khấu Trung Quốc - ASEAN. Ông nhận giải Tác giả kịch bản xuất sắc nhất tại liên hoan này. Năm 2021, ông được trao Huân chương Độc lập hạng Ba.Ngày 17/11/2026, Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam bầu ông giữ chức Chủ tịch Hội nhiệm kỳ 2021-2026. Ông được giới thiệu để bầu giữ chức vụ này nhiệm kỳ 2026-2031 và hiện giữ chức Bí thư Đảng ủy cơ quan Hội nhiệm kỳ 2025-2030.
|
- Thưa PGS.TS, Nhà văn Nguyễn Thế Kỷ, trước hết xin chúc mừng ông vừa được tín nhiệm giao trọng trách Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam. Ông nhận nhiệm vụ trong thời điểm Hội vừa trải qua nhiều biến động, đứng trước những yêu cầu cấp thiết về củng cố tổ chức và đổi mới hoạt động. Với kinh nghiệm nhiều năm làm công tác quản lý văn hóa, đồng thời là người trực tiếp sáng tác, ông nhìn nhận như thế nào về mối quan hệ giữa tư duy quản lý và tự do sáng tạo, cũng như việc dung hòa hai yêu cầu ấy trên cương vị mới?
Tôi đã có hơn bốn mươi năm làm việc trong lĩnh vực báo chí, văn hóa, văn học, nghệ thuật, từng trải qua nhiều vị trí công tác khác nhau. Theo tôi, giữa tư duy quản lý và tư duy sáng tác có những điểm gặp nhau, bổ sung cho nhau, nhưng không phải lúc nào cũng đồng nhất. Quản lý đòi hỏi phải tính đến lợi ích chung, trách nhiệm của tổ chức và những quy định pháp luật, trong khi sáng tác cần sự độc lập trong tư duy, tự do tìm tòi, thử nghiệm và thể hiện cá tính nghệ thuật.
Tôi không cho rằng hai tư cách ấy nhất thiết đối lập. Người quản lý phải hiểu những quy luật riêng của sáng tạo, không thể dùng mệnh lệnh hành chính để tạo ra tác phẩm hay. Ngược lại, nhà văn cũng cần ý thức về trách nhiệm xã hội của mình. Những gì thuộc về pháp luật phải được thực hiện nghiêm túc; còn những gì thuộc về quan niệm thẩm mỹ, phong cách và cách nhìn nhận đời sống thì cần tôn trọng quyền tự chủ của người viết. Người đứng đầu Hội không phải là người quyết định nhà văn phải viết gì, viết như thế nào, mà phải tạo ra môi trường thuận lợi để những tài năng và cá tính sáng tạo khác nhau được phát triển.
- Ông từng cho rằng không thể có một nền văn học phát triển nếu mọi người đều viết theo cùng một khuôn mẫu. Nhưng sự khác biệt không chỉ ở phong cách mà còn khác biệt về quan niệm nghệ thuật, cách tiếp nhận hiện thực. Theo ông, một tổ chức như Hội Nhà văn Việt Nam cần chấp nhận sự khác biệt ấy đến đâu?
Tôi nghĩ, nếu chỉ tôn trọng những ý kiến giống với mình thì chưa thể gọi là tôn trọng sự khác biệt. Văn học là lĩnh vực của những cá tính sáng tạo, những cách nhìn nhận và lý giải đời sống khác nhau. Chính sự đa dạng ấy làm nên sức sống của một nền văn học.
Với Hội Nhà văn Việt Nam, tôi cho rằng không thể lấy quan điểm của người đứng đầu Hội làm thước đo đánh giá tác phẩm. Mỗi nhà văn có quyền lựa chọn quan niệm nghệ thuật và cách tiếp cận hiện thực riêng. Những khác biệt về tư tưởng, quan niệm nghệ thuật cần được trao đổi, tranh luận trên cơ sở học thuật, không nên vội vàng quy chụp hay chịu tác động từ sức ép dư luận. Tôn trọng tự do sáng tạo cũng không có nghĩa là xem nhẹ trách nhiệm của người cầm bút và các quy định pháp luật.
Đặc biệt, sau những biến động vừa qua, Hội cần củng cố kỷ cương nhưng không vì thế mà thu hẹp không gian sáng tạo. Sự cởi mở của Hội phải được thể hiện bằng cách ứng xử trước những tác phẩm và tiếng nói khác biệt, chứ không chỉ qua những tuyên bố về tinh thần dân chủ, đối thoại.
- Có một thực tế là đời sống văn học đang ngày càng được hình thành và vận hành bên ngoài các tổ chức nghề nghiệp: nhiều nhà văn không phải hội viên vẫn có tác phẩm được chú ý, các nhà xuất bản, các công ty phát hành sách tư nhân, nền tảng số và cộng đồng độc giả ngày càng có ảnh hưởng trong việc xác lập vị thế của tác phẩm. Trong bối cảnh ấy, theo ông, đâu là lý do căn bản để một người cầm bút hôm nay muốn gia nhập Hội Nhà văn Việt Nam, và Hội phải thay đổi như thế nào để không đứng ngoài những chuyển động thực sự của văn chương?
Cần thừa nhận rằng Hội Nhà văn Việt Nam không phải là nơi duy nhất quyết định diện mạo của nền văn học. Hiện nay, nhiều tác giả trẻ, kể cả những người chưa phải hội viên, vẫn có tác phẩm được công chúng đón nhận thông qua các nhà xuất bản, công ty sách - nhà phát hành và nền tảng số. Đó là sự vận động tất yếu, cho thấy đời sống văn học ngày càng phong phú, đa dạng.
Trong bối cảnh ấy, Hội cần đổi mới mạnh mẽ, chuyển từ tư duy quản lý hội viên sang phục vụ hội viên, từ tổ chức các hoạt động mang tính phong trào sang kiến tạo môi trường sáng tạo thực chất. Hội phải là nơi phát hiện, bồi dưỡng tài năng, hỗ trợ sáng tác, bảo vệ quyền lợi nghề nghiệp và tạo cơ hội đưa tác phẩm đến với bạn đọc trong nước, quốc tế. Đặc biệt, cần quan tâm đến các tác giả trẻ, mở rộng hợp tác với các đơn vị xuất bản, phát hành và những lực lượng đang góp phần phát triển thị trường sách.
Theo tôi, điều quan trọng không phải là có thêm bao nhiêu hội viên, mà là Hội mang lại những giá trị gì cho người cầm bút. Một tác phẩm hay cần được ghi nhận bởi giá trị của chính nó, bất kể tác giả có phải hội viên hay không. Khi thực sự trở thành chỗ dựa nghề nghiệp và nơi kết nối những tài năng sáng tạo, Hội sẽ tự khẳng định được vai trò và uy tín của mình.
![]() |
| 2 trong 5 tựa sách thuộc bộ tiểu thuyết Nước non vạn dặm của nhà văn Nguyễn Thế Kỷ. Ảnh: N.Q |
- Ông từng nhấn mạnh Hội cần bảo vệ quyền sáng tạo chính đáng của hội viên. Theo ông, Hội cần có những cơ chế cụ thể nào để hỗ trợ pháp lý, bảo vệ bản quyền, quyền lợi nghề nghiệp và bảo vệ nhà văn trước những áp lực, tranh luận liên quan đến tác phẩm?
Tôi cho rằng việc bảo vệ quyền lợi của nhà văn không thể chỉ dừng ở những tuyên bố hay sự động viên tinh thần. Hội cần nghiên cứu xây dựng cơ chế tư vấn, hỗ trợ pháp lý về bản quyền, hợp đồng xuất bản, chuyển thể, dịch thuật và giải quyết tranh chấp, thông qua sự hợp tác với các luật sư, chuyên gia sở hữu trí tuệ và các tổ chức liên quan.
Đối với những tác phẩm gây tranh luận, Hội cần bảo vệ quyền sáng tạo chính đáng của hội viên, tránh sự quy chụp, gây áp lực thiếu căn cứ, đồng thời tôn trọng trách nhiệm và thẩm quyền của các cơ quan quản lý nhà nước. Các cơ quan của Hội cũng cần đặt ra yêu cầu phải rà soát, chấn chỉnh quy trình biên tập, thẩm định và quản trị, xác định rõ trách nhiệm từng khâu. Tuy nhiên, tăng cường kỷ cương không có nghĩa là tạo thêm rào cản hành chính hay thu hẹp không gian sáng tạo. Điều quan trọng là xây dựng một môi trường chuyên nghiệp, minh bạch, có trách nhiệm và thực sự đáng tin cậy đối với người cầm bút.
- Đời sống văn học Việt Nam nhiều năm qua vẫn đặt ra câu hỏi về sự thiếu vắng những tác phẩm thực sự có sức ảnh hưởng rộng rãi, đặc biệt trên phạm vi quốc tế. Nhưng một tác phẩm lớn không chỉ phụ thuộc vào tài năng cá nhân mà còn cần môi trường xuất bản, dịch thuật, phê bình và sự hỗ trợ của chính sách. Nếu được lựa chọn một vài thay đổi có tính đột phá trong hoạt động của Hội trong năm năm tới, ông sẽ ưu tiên đầu tư vào đâu, và bằng cách nào để đánh giá được hiệu quả thực chất của những lựa chọn ấy?
Tôi cho rằng muốn đổi mới phải xác định đúng những vấn đề ưu tiên, phù hợp với điều kiện và nguồn lực thực tế. Với Hội Nhà văn Việt Nam, tôi muốn tập trung vào ba hướng lớn. Trước hết là kiện toàn tổ chức, nâng cao chất lượng quản trị, rà soát quy chế hoạt động, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm của các đơn vị trực thuộc. Thứ hai là phát hiện, bồi dưỡng và hỗ trợ tài năng văn học, đặc biệt là các tác giả trẻ; đổi mới hoạt động trại sáng tác, hỗ trợ những dự án có giá trị thay vì chỉ chú trọng các hoạt động mang tính phong trào. Thứ ba là đẩy mạnh quảng bá văn học Việt Nam ra thế giới, thông qua dịch thuật, hợp tác xuất bản, kết nối với các tổ chức văn học và nhà xuất bản quốc tế. Hiệu quả cần được đánh giá bằng số lượng, chất lượng tác phẩm thực sự đến được với bạn đọc nước ngoài, chứ không chỉ qua các cuộc giao lưu, hội thảo. Nói chung, tôi mong Hội từng bước chuyển từ một tổ chức chủ yếu triển khai các hoạt động văn học sang kiến tạo môi trường sáng tạo và hệ sinh thái văn học chuyên nghiệp, trong đó sáng tác, phê bình, xuất bản, dịch thuật và văn hóa đọc cùng phát triển.
- Công tác kết nạp hội viên Hội Nhà văn Việt Nam lâu nay vẫn nhận được nhiều ý kiến khác nhau. Theo ông, cần đổi mới tiêu chí và quy trình xét kết nạp như thế nào để bảo đảm công bằng, minh bạch, thực sự lấy tài năng và chất lượng sáng tác làm thước đo, đồng thời tạo cơ hội cho những cây bút trẻ có cá tính sáng tạo mới?
Tôi cho rằng việc kết nạp hội viên phải lấy tài năng, chất lượng tác phẩm và những đóng góp thực chất cho đời sống văn học làm tiêu chí hàng đầu. Văn chương là lĩnh vực của những cá tính sáng tạo, vì vậy không thể đánh giá người viết bằng những thước đo cứng nhắc, càng không nên để các yếu tố ngoài chuyên môn chi phối việc xét kết nạp.
Theo tôi, cần tiếp tục đổi mới quy trình xét kết nạp theo hướng công khai, minh bạch, nâng cao trách nhiệm của các hội đồng chuyên môn, bảo đảm sự đa dạng về thế hệ, quan niệm thẩm mỹ và khuynh hướng sáng tác. Đặc biệt, cần quan tâm phát hiện những cây bút trẻ có tài năng, những tác giả ở vùng sâu, vùng xa, những người có đóng góp đáng kể nhưng chưa có nhiều cơ hội tham gia các hoạt động của Hội.
Tôi nghĩ Hội phải là nơi tập hợp những tài năng và cá tính sáng tạo khác nhau, chứ không phải nơi chỉ lựa chọn những người có cùng quan niệm văn chương. Điều quan trọng không phải kết nạp được bao nhiêu hội viên, mà là chất lượng, uy tín của đội ngũ ấy và những đóng góp của họ cho nền văn học nước nhà.
- Thưa PGS.TS, Nhà văn Nguyễn Thế Kỷ, là người từng nghiên cứu về tác động của công nghệ đối với văn hóa, ông nghĩ Hội Nhà văn Việt Nam cần có thái độ và cách ứng xử ra sao trước hiện tượng này? Đâu là điều mà ông tin rằng AI không thể thay thế ở một nhà văn?
Tôi cho rằng trí tuệ nhân tạo là một thành tựu quan trọng của khoa học, công nghệ, mang đến nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức đối với văn học nghệ thuật. Chúng ta không nên e ngại hay phủ nhận AI, mà cần hiểu, làm chủ và sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm, phục vụ cho hoạt động sáng tạo.
Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của văn chương vẫn là con người và tinh thần nhân văn. Văn học không đơn thuần là sự sắp xếp ngôn từ, mà là sự kết tinh của vốn sống, những trải nghiệm, cảm xúc, những trăn trở về thân phận và số phận con người. AI có thể hỗ trợ nhà văn trong nhiều công đoạn tư liệu, nhưng không thể thay thế đời sống từng trải, cá tính sáng tạo, lương tri và trách nhiệm xã hội của người cầm bút.
Theo tôi, Hội Nhà văn cần chủ động nghiên cứu, trao đổi về AI, nhất là những vấn đề liên quan đến quyền tác giả, đạo đức sáng tạo và tính nguyên bản của tác phẩm. Điều quan trọng không phải là chống lại công nghệ, mà là làm sao để công nghệ phục vụ con người, góp phần phát triển văn học, đồng thời gìn giữ những giá trị nhân văn vốn làm nên ý nghĩa và sức sống lâu dài của văn chương.
- Bộ tiểu thuyết Nước non vạn dặm là một công trình mà ông dành nhiều năm nghiên cứu, tích lũy tư liệu và sáng tác. Viết về một nhân vật lịch sử đã được công chúng biết đến rộng rãi, nhà văn vừa có điểm tựa tư liệu, vừa đứng trước những giới hạn nhất định của hư cấu. Trong quá trình viết bộ sách, có khi nào ông cảm thấy mình phải từ bỏ một chi tiết, một tình huống hoặc một cách lý giải mà về mặt nghệ thuật ông rất muốn giữ lại, và trải nghiệm ấy khiến ông suy nghĩ như thế nào về tự do của người cầm bút?
Viết về lịch sử, nhất là những nhân vật có vị trí đặc biệt trong lịch sử dân tộc, luôn là một thử thách lớn đối với nhà văn. Với bộ tiểu thuyết Nước non vạn dặm, tôi dành nhiều năm nghiên cứu, tích lũy tư liệu, nhưng điều tôi trăn trở nhất là làm sao để hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ hiện lên qua những sự kiện lớn lao mà còn có đời sống nội tâm phong phú, gần gũi, với những tình cảm rất đỗi con người.
Tôi cho rằng lịch sử và văn học có mối quan hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất. Nếu chỉ kể lại những gì sử sách đã ghi chép thì tác phẩm khó có thể tạo nên giá trị riêng của văn chương. Nhà văn cần đi sâu khám phá đời sống tinh thần, những suy nghĩ, tình cảm và số phận con người trong những hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Chẳng hạn, khi viết về Bác Hồ, tôi đặc biệt quan tâm đến tình cảm gia đình, nỗi nhớ quê hương, những ký ức tuổi thơ của Người. Đó là những phương diện mà sử liệu không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ, nhưng văn học có thể khám phá bằng trí tưởng tượng và sự đồng cảm.
Tuy nhiên, hư cấu phải dựa trên nền tảng hiểu biết và sự nghiêm cẩn đối với lịch sử. Tự do sáng tạo không có nghĩa là tùy tiện bịa đặt, nhưng tôn trọng sự thật lịch sử cũng không đồng nghĩa với việc từ bỏ trí tưởng tượng nghệ thuật. Điều quan trọng là nhà văn phải trung thực với những tư liệu đã được xác lập, đồng thời tìm được cách biểu đạt riêng, có sức thuyết phục về nghệ thuật.
Tôi cũng nghĩ rằng mỗi nhà văn có một cách tiếp cận lịch sử và một quan niệm sáng tác khác nhau. Quan niệm của cá nhân tôi, kể cả khi đảm nhiệm cương vị Chủ tịch Hội Nhà văn, không thể là khuôn mẫu bắt buộc đối với người khác. Những khác biệt ấy cần được trao đổi, tranh luận trên tinh thần khoa học, khách quan và tôn trọng sáng tạo.
- Thưa ông, với những trải nghiệm trong công tác quản lý văn hóa và sáng tác văn học, ông có những kỳ vọng gì về diện mạo văn học Việt Nam trong những năm tới? Đặc biệt, ông mong muốn sẽ có những thay đổi gì trong tư duy sáng tạo, trong mối quan hệ giữa nhà văn với công chúng và vị thế của văn học Việt Nam trong đời sống đương đại?
Tôi kỳ vọng trong những năm tới, văn học Việt Nam sẽ có những bước phát triển mạnh mẽ hơn, không chỉ về số lượng mà quan trọng hơn là chất lượng tư tưởng, nghệ thuật, khả năng khám phá những vấn đề sâu sắc của con người, đất nước và thời đại. Chúng ta có một nền văn học giàu truyền thống, có đội ngũ sáng tác thuộc nhiều thế hệ, với những tài năng và cá tính nghệ thuật đáng trân trọng. Điều tôi mong mỏi là sẽ xuất hiện thêm những tác phẩm thực sự có tầm vóc, có sức sống lâu dài trong lòng bạn đọc và có khả năng đối thoại với văn học thế giới.
Tôi đặc biệt kỳ vọng vào sự đổi mới trong tư duy sáng tạo. Nhà văn phải gắn bó với đời sống, nhưng cũng cần có bản lĩnh, sự độc lập trong suy nghĩ và tinh thần tìm tòi nghệ thuật. Văn chương không chỉ phản ánh những điều đã biết mà còn phải phát hiện những vấn đề mới, đi sâu vào thế giới tinh thần phong phú, phức tạp của con người. Một nền văn học phát triển cần có nhiều tiếng nói, nhiều cá tính, nhiều cách tiếp cận hiện thực khác nhau, cùng hướng tới những giá trị nhân văn.
Trong bối cảnh công nghệ và phương thức tiếp nhận văn học thay đổi nhanh chóng, tôi mong mối quan hệ giữa nhà văn và công chúng ngày càng gần gũi hơn, nhất là với thế hệ trẻ. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng xuất bản, phê bình, dịch thuật và quảng bá, đưa những tác phẩm có giá trị đến với đông đảo bạn đọc trong nước và quốc tế.
Hội Nhà văn Việt Nam phải góp phần tạo dựng môi trường thuận lợi cho những mục tiêu ấy. Nhưng suy cho cùng, tương lai của văn học vẫn được quyết định trước hết bởi tài năng, bản lĩnh và lao động sáng tạo của chính các nhà văn. Tôi mong chúng ta sẽ có một đời sống văn học lành mạnh, cởi mở, giàu sức sáng tạo, có thêm những tác phẩm xứng đáng với truyền thống văn hóa dân tộc và đóng góp thiết thực vào kho tàng văn chương nhân loại.
- Trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!
Phan Anh thực hiện