 |
| Buổi chiếu phim tài liệu định kỳ Việt Nam chưa kể hết tại Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương. Ảnh: TGCC |
Trong lịch sử điện ảnh Việt Nam, phim tài liệu là chứng nhân đặc biệt của thời đại. Nếu phim truyện tái hiện lịch sử bằng ngôn ngữ nghệ thuật, phim tài liệu lại lưu giữ trực tiếp con người và sự kiện đã diễn ra. Đạo diễn phim tài liệu Chile Patricio Guzmán từng có câu nói rất nổi tiếng: “Một quốc gia không có phim tài liệu giống như một gia đình không có album ảnh.”
Tuy nhiên, tư liệu càng quý giá đôi khi càng dễ bị “đẩy xa”. Khi công nghệ thay đổi cách con người tiếp nhận thông tin, phim được sản xuất cách đây vài chục năm với nhịp dựng chậm, thời lượng dài, ngôn ngữ hình ảnh mang dấu ấn của một thời kỳ, không dễ dàng tiếp cận khán giả mới.
Trăn trở về điều này, đạo diễn Đoàn Hồng Lê cho rằng, trong bối cảnh nền tảng số phát triển mạnh, phim tài liệu đang phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng lớn từ nhiều loại hình giải trí khác. Sự xuất hiện của mạng xã hội cũng làm thay đổi đáng kể thói quen tiếp nhận của khán giả. Nếu khoảng 20 năm trước, các nhà làm phim thường nhắc đến “nghệ thuật 3 phút”, tức câu chuyện phải tạo được hấp dẫn trong vài phút đầu để giữ chân người xem, thì ngày nay, áp lực ấy còn lớn hơn khi khán giả có thể bỏ qua nội dung chỉ sau vài giây nếu không tìm thấy điều mới mẻ.
Trong gần 70 năm hoạt động, Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương đã sản xuất hàng nghìn bộ phim và lưu giữ hàng triệu mét phim tư liệu. Kho phim ấy không đơn thuần là tài sản của cơ quan điện ảnh, mà có thể xem như “ký ức hình ảnh” của đất nước qua nhiều giai đoạn. Bởi vậy, câu hỏi đặt ra không chỉ là làm thế nào để bảo quản thước phim ấy, mà còn làm thế nào để chúng tiếp tục được xem, được hiểu và được đối thoại.
Đây cũng là lý do dự án Việt Nam chưa kể hết được Hãng phim Tài liệu và Khoa học trung ương phối hợp cùng BEAT Network triển khai trong năm 2026, với định hướng tổ chức các buổi chiếu định kỳ theo từng chủ đề gắn với ngày lễ, dấu mốc lịch sử hoặc sự kiện văn hóa của đất nước.
Có quan niệm phổ biến rằng phim chiến tranh, cách mạng hay lịch sử chủ yếu phục vụ mục đích giáo dục, thường xuất hiện vào các dịp kỷ niệm. Cách nhìn ấy phần nào khiến phim tài liệu bị giới hạn trong không gian của quá khứ. Thực tế, những tác phẩm này sở hữu giá trị khó thay thế: lưu giữ trực tiếp hình ảnh, con người và hơi thở của thời đại đã đi qua.
Buổi chiếu Chiến dịch Biên giới trong khuôn khổ Việt Nam chưa kể hết là một ví dụ. Bộ phim dài 22 phút đưa khán giả trở lại Chiến dịch Biên giới Thu - Đông năm 1950 qua hình ảnh được ghi lại ngay trong thời kỳ kháng chiến. Hình ảnh ấy giúp người xem “biết” về một chiến dịch, tạo điều kiện để hình dung con người đã sống, chiến đấu và hy sinh như thế nào trong hoàn cảnh cụ thể.
Một bộ phim có thể cũ về kỹ thuật, nhưng giá trị của nó không phai mờ theo thời gian. Càng lùi xa khỏi thời điểm sự kiện diễn ra, hình ảnh trực tiếp được lưu giữ càng quý giá khi nhân chứng sống ngày một ít đi. Đạo diễn Trần Xuân Chung - Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương cho rằng, một bộ phim tài liệu có sức sống lâu dài là bộ phim có thể phản ánh đời sống thực tại, những vấn đề xã hội đang phải đối mặt, đồng thời mở ra hy vọng về điều tốt đẹp trong tương lai.
Vì vậy, dự án không đặt mục tiêu đơn giản ở việc “chiếu lại phim cũ”. Theo định hướng của Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương, các tác phẩm trong kho lưu trữ cần được đưa trở lại đời sống bằng cách tiếp cận gần gũi hơn với cộng đồng và thế hệ trẻ.
Điểm đáng chú ý từ Việt Nam chưa kể hết là sự xuất hiện của đông đảo khán giả trẻ. Điều này đặc biệt có ý nghĩa bởi lâu nay phim tài liệu thường bị xem là thể loại khó tiếp cận, nặng thông tin và ít hấp dẫn khán giả đại chúng.
Đạo diễn, NSƯT Trịnh Quang Tùng, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương nhấn mạnh, điều khiến ê-kíp xúc động là sự hiện diện đông đảo của khán giả trẻ tại các buổi chiếu. Theo ông, trong bối cảnh phim tài liệu thường được xem là dòng phim kén người xem, việc ngày càng nhiều bạn trẻ quan tâm tới lịch sử và giá trị nguyên bản của dân tộc là tín hiệu tích cực, cho thấy sức sống của điện ảnh tài liệu vẫn còn lớn.
Điều này gợi mở một vấn đề: Có lẽ người trẻ không quay lưng với lịch sử, mà họ cần cách tiếp cận lịch sử phù hợp.
Theo đạo diễn Trần Xuân Chung: “Nếu chỉ nói riêng đến việc tiếp cận giới trẻ, điều đầu tiên và có lẽ quan trọng nhất là đề tài. Đề tài của bộ phim có liên quan đến cuộc sống của người trẻ hôm nay hay không? Nó có phản ánh vấn đề họ đang quan tâm, tìm hiểu? Khi xem phim, họ có thấy mình, thấy câu chuyện hay vấn đề mà chính mình đang đối mặt trong đời sống đương đại hay không?
Bên cạnh đề tài, phương thức biểu đạt và ngôn ngữ thể hiện cũng là yếu tố quan trọng. Khi các yếu tố này phù hợp và tạo sự gần gũi, bộ phim sẽ có nhiều cơ hội kết nối với thế hệ trẻ ngày nay.”
Việt Nam chưa kể hết cho thấy hướng tiếp cận đáng chú ý: Lựa chọn phim theo chủ đề gắn với từng thời điểm cụ thể trong năm, tổ chức chiếu định kỳ và kết hợp với hoạt động giao lưu. Cách tổ chức giúp bộ phim cũ thoát khỏi cảm giác xa lạ.
Quan trọng hơn, việc kết hợp trình chiếu với giao lưu giúp khán giả có thêm thông tin để hiểu rõ hơn về tác phẩm. Buổi chiếu không dừng lại ở việc xem phim, mà tạo ra cơ hội gặp gỡ, trao đổi giữa các thế hệ. Khán giả có thể trực tiếp lắng nghe người từng trải qua sự kiện lịch sử, từ đó hiểu thêm về thước phim mình đang xem.
Trong kho phim của Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương, những câu chuyện ấy vẫn đang tồn tại. Nhưng nếu chúng chỉ được bảo quản mà không được tiếp tục trình chiếu, thảo luận, khoảng cách giữa kho lưu trữ với đời sống sẽ ngày càng lớn. Thách thức của phim tài liệu hôm nay không chỉ nằm ở việc bảo tồn những cuộn phim, mà còn ở việc làm sao để tư liệu ấy tiếp tục được nhìn thấy, được tiếp cận và được ghi nhớ.
“Thế hệ trẻ không thiếu sự quan tâm đến phim tài liệu. Minh chứng rõ nhất là chuỗi chương trình chiếu phim tài liệu Việt Nam chưa kể hết tổ chức thời gian gần đây. Những bộ phim ghi lại quá trình đấu tranh, xây dựng đất nước hay các tác phẩm về Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thu hút đông đảo khán giả, trong đó có nhiều bạn trẻ. Có buổi chiếu, số lượng khán giả đông đến mức rạp phải kê thêm ghế phụ.
Để tạo được sự quan tâm đó, vai trò của các đơn vị truyền thông và nền tảng số rất quan trọng. Qua thực tế, tôi nhận thấy nhiều bạn trẻ yêu thích lịch sử, có nhu cầu tìm hiểu và quan tâm đến phim tài liệu có giá trị. Những cách thức tiếp cận mới, cùng với việc tận dụng công nghệ và các nền tảng số, đang mở ra thêm cơ hội để quảng bá, giới thiệu phim tài liệu, đưa thể loại này đến gần hơn với khán giả trẻ.
Tôi hy vọng trong thời gian tới sẽ có thêm nhiều cách tiếp cận mới cũng như các nền tảng xem phim trực tuyến dành cho phim tài liệu được phát triển. Đây sẽ là hướng để đáp ứng tốt hơn nhu cầu thưởng thức của công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.” - đạo diễn Trần Xuân Chung chia sẻ.
Thế nên, điều đáng kỳ vọng ở các dự án như Việt Nam chưa kể hết không phải chỉ có thêm buổi chiếu phim. Quan trọng hơn, dự án có thể hình thành thói quen văn hóa: mỗi khi đứng trước một dấu mốc lịch sử, công chúng có thêm nhu cầu tìm lại hình ảnh từng được ghi lại; mỗi khi thế hệ trẻ đặt câu hỏi về quá khứ, điện ảnh có thể trở thành một trong những nơi cung cấp câu trả lời giàu sức gợi.
Khi ấy, thước phim cũ không còn nằm im trong kho lưu trữ. Chúng tiếp tục được nhìn, cảm nhận và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
