Tính đến thời điểm hiện tại, sau 14 năm thực thi, Luật Điện ảnh đã bộc lộ nhiều điểm không phù hợp với thực tế. Sự mất cân đối trong đời sống điện ảnh hiện nay cũng đặt điện ảnh trong nước vào thế khó. Ngày 9/12/2020, tại Hà Nội, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức hội nghị - hội thảo đóng góp ý kiến xây dựng dự thảo Luật Điện ảnh (sửa đổi) khu vực phía Bắc. Tại hội nghị, những bất cập của Luật Điện ảnh tiếp tục được làm rõ nhằm từng bước hoàn thiện Luật Điện ảnh (sửa đổi) trên tinh thần lấy phát triển làm mục tiêu, ổn định làm nền tảng.

Nếu như trước đây, Luật Điện ảnh chỉ mức phân loại phim 18+ kèm theo một loạt những điều kiện để làm rõ đối tượng, cũng như làm cách nào kiểm soát chặt chẽ từ khâu bán vé đến vào rạp nhằm đảm bảo buổi chiếu phim phục vụ đúng đối đã gây nhiều tranh cãi không chỉ trong giới điện ảnh mà ngay cả công chúng về giới hạn hay nói đúng hơn là “ngưỡng” của những “cảnh nóng” trong phim đến đâu để có thể gắn nhãn 18+. Trong khi nội hàm của phim 18+ còn chưa rõ ràng và những quy định áp dụng cho đối tượng diện 18+ được phép vào rạp được cho là đang gây áp lực cho các hãng phim khi giới hạn độ tuổi và buộc họ phải cân nhắc “cảnh nóng” đến đâu để phục vụ mà không bị giảm doanh thu, thì mới đây, ý kiến bổ sung thêm 2 mức phân loại cho phim (loại PG) tiếp tục được đặt ra. Cụ thể 2 mức phân loại phim: loại PG là những Phim cho phép trẻ em dưới 13 tuổi được xem phim (viết tắt C13) với điều kiện đi cùng cha, mẹ hoặc người giám hộ; loại C13: Phim không phổ biến đến khán giả ở lứa tuổi dưới 13; Loại thứ 2 Phim không được phổ biến đến khán giả ở lứa tuổi dưới 21 (viết tắt C21).

Như vậy, với sự phân loại mới này, phim theo độ tuổi sẽ bao gồm 7 loại, gồm: Loại P: Phim được phép phổ biến rộng rãi đến mọi đối tượng khán giả; Loại PG: Phim cho phép trẻ em dưới 13 tuổi được xem phim C13 với điều kiện đi cùng cha mẹ, hoặc người giám hộ; Loại C13: Phim không phổ biến đến khán giả ở lứa tuổi dưới 13; Loại C16: Phim không phổ biến đến khán giả ở lứa tuổi dưới 16; Loại C18: Phim không phổ biến đến khán giả ở lứa tuổi dưới 18; Loại C21: Phim không phổ biến đến khán giả ở lứa tuổi dưới 21; và Loại C: Phim không phổ biến đến mọi đối tượng khán giả.

Chưa bàn đến việc phân loại trên có thực sự bảo vệ quyền lợi của đối tượng thụ hưởng hay không, mà chỉ cần bàn đến việc sản xuất và phát hành phim hiện nay nếu soi chiếu vào 7 phân loại phim hiện hành sẽ thấy, rất ít phim có thể thỏa mãn được sự rạch ròi về đối tượng phục vụ như đã đề cập ở trên, nhất là dòng phim “mì ăn liền” chạy theo thị hiếu người xem đang khá phổ biến trong đời sống điện ảnh hiện nay.

Đứng ở góc độ chuyên môn thì đây hoàn toàn là điều khoản hợp lý và hướng đến quyền lợi của đối tượng nhỏ tuổi (13 và dưới 13 tuổi). Theo TS Trần Thanh Hiệp, Chủ tịch Hội đồng Thẩm định phim Quốc gia, việc phân loại này đã được nhiều nước áp dụng, và chúng ta đang học kinh nghiệm của các nước khác. Việc phân loại PG giúp các em lứa tuổi dưới 13 đỡ thiệt thòi, các em không bị mất đi cơ hội được xem các tác phẩm điện ảnh cùng với cha mẹ. Tuy nhiên, nếu xét ở góc độ thực tế, phim được chọn chiếu trong khung giờ vàng trên VTV1 và VTV3 hay trên các kênh VTV9 và một loạt các kênh của truyền hình số VTC đều là những phim mang tính thời sự, đi sâu khai thác những vấn đề của đời sống đương đại trong đó có xung đột gia đình, các vấn đề xã hội như ma túy, mại dâm và không loại trừ cả mảng đồng tính vốn là những lĩnh vực được cho là khá nhạy cảm. Dù công tác kiểm duyệt phim đối với những phim lên sóng giờ vàng được cho là vô cùng nghiêm ngặt nhưng vẫn không loại bỏ hết những hạt sạn như: chửi thề, văng tục, những cảnh ôm ấp, khoe da thịt phản cảm... và đó đều là những cảnh trẻ em dù ở độ tuổi nào, có hay không cha mẹ, người giám hộ ngồi bên cạnh có thể xem. Chưa kể những phim chiếu rạp, vốn bị chi phối mạnh mẽ bởi doanh thu và luật bất thành văn “không sex không phải là phim” tận dụng triệt để nhằm phục vụ cho tất cả mọi người, thay vì chỉ một nhóm đối tượng. Thế nên, nhiều phim dù đã qua công đoạn hậu kỳ, chuẩn bị ra rạp vẫn buộc phải dừng lại do khâu kiểm duyệt yêu cầu chỉnh sửa, cắt xén những cảnh quay không phù hợp với giấy phép sản xuất phim, và Ròm là một ví dụ minh chứng cho những cảnh quay không phù hợp với thuần phong mỹ tục. Từ Ròm và trước đó là nhiều bộ phim khác gặp khó khăn trong khâu kiểm duyệt, các nhà làm phim hiện nay đã ý thức rất rõ việc, phải trung thành với ý tưởng phục vụ khán giả ngay từ đầu khi phát triển kịch bản, nhưng trong một chừng mực nhất định, nhiều đạo diễn, nhà sản xuất vẫn không thoát khỏi sự chi phối về doanh thu, nên nhiều phim thay vì chọn diễn viên có kinh nghiệm, đủ bản lĩnh để đóng cảnh “nóng” thì lại chọn diễn viên đúng độ tuổi để thực hiện cảnh quay với quan điểm: đảm bảo đúng nguyên tác, đúng với tư liệu lịch sử. Và cái kết, phim nhận được những lời khen chê đủ cả, nhưng chỉ dừng lại ở hội đồng thẩm định nghệ thuật, và nếu có may mắn vượt qua “cánh cửa” hội đồng cũng nhận được “gạch đá” từ dư luận xã hội. Và Vợ Ba là bộ phim như vậy.

Với những dẫn chứng cụ thể nói trên, có thể thấy đối tượng thụ hưởng nghệ thuật hoàn toàn bị động trước việc có hay không lựa chọn phim. Ngược lại, quyền đó thuộc về nhà sản xuất và cơ quan quản lý, thông qua việc cấp phép cho phim trên khung giờ vàng hoặc công chiếu tại các rạp trên cả nước khi xem xét.

*

Cho rằng việc “dán nhãn” cho các phim là phù hợp và theo xu hướng chung của thế giới, nhưng trong thời đại công nghệ số, hướng tới phát triển công nghiệp điện ảnh thành ngành mũi nhọn trong xây dựng công nghiệp văn hóa ở Việt Nam. Thì việc sản xuất phim trong nước hay hợp tác với các hãng phim nước ngoài cũng cần làm rõ yếu tố con người - đối tượng phục vụ trước khi lựa chọn kịch bản và hợp tác sản xuất. Theo số liệu của Hội điện ảnh Việt Nam, mỗi năm Việt Nam nhập khoảng 200 bộ phim, trong khi đó, số phim được sản xuất trong nước chỉ vào khoảng 40 bộ, nên vấn đề bảo hộ phim Việt cũng là vấn đề cần được bàn thảo, và, Luật Điện ảnh cần bổ sung nội dung phim hợp tác sản xuất với nước ngoài, thị trường điện ảnh, làm rõ hơn việc phân cấp thẩm quyền cấp phép phim, thành lập Quỹ hỗ trợ phát triển điện ảnh sao cho khả thi hơn... Đặc biệt là quy định đối với việc phổ biến phim trên hệ thống rạp, truyền hình, trên không gian mạng... Tuy nhiên, việc sửa đổi cần gắn với thực tiễn, không thể chung chung và cần có cái nhìn xa hơn về xu hướng phát triển phim truyền hình.

Tại một cuộc hội thảo đóng góp ý kiến xây dựng dự thảo Luật Điện ảnh (sửa đổi) gần đây, có ý kiến cho rằng việc mất dần quyền kiểm soát trong lĩnh vực phát hành phim trên hệ thống rạp hiện nay đang gây bất lợi cho dòng phim nghệ thuật chính thống, nghiêm túc. Và khi hệ thống rạp hoạt động dựa trên yếu tố doanh thu thì quan điểm về phim hay, phim dở, thái độ yêu, ghét được quyết định bởi những người bỏ tiền mua vé. Họ thích xem gì thì nhà rạp phục vụ loại đó. Và như vậy, thật khó để thay đổi thói quen hưởng thụ văn hóa này nếu như điện ảnh Việt Nam không có những bứt phá, cho ra đời những tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, đủ sức làm cuộc cách mạng trong thay đổi nhận thức của người xem, kể cả khi Luật Điện ảnh đi vào thực tiễn được cho là cú huých có thể tạo nên diện mạo mới và một thương hiệu mạnh của nền điện ảnh nước nhà.

Nguồn Văn nghệ số 51/2020