Giải thưởng Hội Nhà văn năm 2025 được đánh giá là một mùa vui khi mọi hạng mục đều tìm được tác phẩm xứng đáng để trao giải, trong đó được chú ý hơn cả là giải thưởng hạng mục văn xuôi cho tiểu thuyết Miền đất hứa của Lê Thanh Kỳ - một thợ hàn viết văn bằng chính vốn sống của đời người thợ.

Ngày làm thợ đêm ngồi bàn viết

Miền đất hứa không phải cuốn sách đầu tay của Lê Thanh Kỳ. Ông đã xuất bản cả thảy 2 tập tiểu thuyết, 3 tập truyện ngắn và đã từng giành giải nhất cuộc thi truyện ngắn Tuần báo Văn Nghệ 2011-2013. Nhưng khi ông được xướng tên trong danh sách Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2025, cái tên Lê Thanh Kỳ vẫn còn nhiều xa lạ với chính người trong giới. Các nhà văn hiện thời ít đọc nhau là một lý do. Nhưng lý do lớn hơn hẳn nằm trong cách Lê Thanh Kỳ đến với văn chương.

Ông đến với văn chương khá muộn, khi con mắt, đôi tai đã nhìn đủ, nghe đủ những thanh âm của đời sống cần lao mà một người thợ hàn mẫn cán, lang bạt kỳ hồ có thể đón nhận được. Và đời sống hằng ngày của ông là “ngày đi làm thợ, đêm ngồi viết, hôm nào ế việc thì được ngồi nhà viết cả ngày”.

Chưa có nhiều người đọc ông, biết về ông, nhưng ai đọc rồi thì xúc động, say mê. Họ say mê cái chất sống ngồn ngộn trong tác phẩm của người thợ hàn Lê Thanh Kỳ, điều mà văn chương hiện nay dường như thiếu.

Với Miền đất hứa, trước khi được trao Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam, khi còn ở dạng bản thảo mấy năm trước, nó đã được đánh giá cao ở Cuộc thi Sáng tác tiểu thuyết, truyện ngắn về đề tài công nhân, công đoàn giai đoạn 2021-2023 do Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam và Hội Nhà văn phối hợp tổ chức, nhưng ông đã xin rút khỏi cuộc thi. Những ai hiểu lý do xin rút khỏi cuộc thi khi hầu như cầm chắc giải nhất với giá trị giải thưởng lớn, lại càng nể trọng phẩm hạnh của nhà văn này.

Hiện là một thợ hàn ở Hà Nam (nay là tỉnh Ninh Bình), trong mấy chục năm tuổi đời, Lê Thanh Kỳ từng lăn lộn trong tầng lớp lao động tự do khắp trong Nam ngoài Bắc. Cuộc mưu sinh kéo ông lăn qua các khu nhà trọ công nhân, những khu lao động nhếch nhác chốn thị thành... Và tất cả vốn sống ấy ông đưa vào cuốn tiểu thuyết hơn 500 trang. Lê Thanh Kỳ đã đi sâu vào mổ xẻ những vấn đề phức tạp của đời sống người lao động hiện nay, những mảnh đời trôi dạt dưới đáy của những thành phố sầm uất. Chất liệu đời sống ngồn ngộn trong cuốn tiểu thuyết, những triết luận sinh ra từ hiện thực sống động chính là thứ làm nên giá trị của Lê Thanh Kỳ.

Nhà văn Nguyễn Một - Ủy viên Hội đồng văn xuôi, giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2025, đánh giá cao Miền đất hứa ở chỗ nó không tô vẽ người lao động như những anh hùng, mà cũng không thương hại họ như những nạn nhân. Lê Thanh Kỳ quan sát họ với một ánh nhìn ngang tầm, không cao hơn, không thấp hơn. Những người bắt cá trong cống, công nhân, thợ… họ là những thân phận mà thành phố chỉ lướt qua, nhưng trong từng trang viết của Lê Thanh Kỳ, họ trở thành chứng nhân của thời đại. Ngòi bút của Lê Thanh Kỳ rất tiết chế. Ông không làm dáng ngôn từ, không triết lý dài dòng. Các nhân vật không có diễn ngôn lớn, nhưng chính sự im lặng, cái cách họ “chịu đựng mà không than” lại tạo nên một thứ bi kịch âm thầm, bám dai hơn mọi tiếng gào thét. Đó là một tiểu thuyết lặng lẽ nhưng dữ dội, hiện thực mà thấm thía, khổ đau mà vẫn chan chứa ánh sáng. Và cái giỏi của Lê Thanh Kỳ là giữ được lòng nhân mà không rơi vào bi lụy. Dưới bùn cống tanh hôi, nhân vật vẫn nhìn ra ánh sáng của phẩm giá.

Nhà văn Trần Chiến, người từng đọc Miền đất hứa khi nó còn ở dạng bản thảo, cho biết nó “cuốn hút vô cùng” bởi hiện thực dầy đặc, một hiện thực độc đáo và mạnh mẽ. Ở đó, cái xấu hiện ra phức tạp và… rất xấu xa. Con người lao động tham lam, đểu cáng, chơi xỏ nhau, tâm hồn đen tối… rồi lãnh hậu quả. Cái thánh thiện hiện ra không đơn giản, thường ở phụ nữ. Cuối cùng lòng thương vẫn là cái đọng lại trong Miền đất hứa.

Cuốn sách nghiên cứu đặc biệt đáng đọc

Nhà văn Lê Thanh Kỳ. Ảnh: NVCC

Sau sự chú ý đối với giải thưởng văn xuôi cho Miền đất hứa của Lê Thanh Kỳ, Giải thưởng Lý luận phê bình năm nay cũng được đánh giá cao khi trao cho tác phẩm Văn học như một diễn ngôn của nhà lý luận phê bình Trần Văn Toàn. Tác phẩm này cũng vừa được trao tặng thưởng của Hội đồng Lý luận Trung ương.

Văn học như một diễn ngôn (Lí thuyết diễn ngôn của M. Foucault và văn học sử Việt Nam) là tâm huyết và sự bền bỉ nghiên cứu của PGS.TS Trần Văn Toàn trong suốt 17 năm. Đây là công trình nghiên cứu chi tiết, công phu, hệ thống nhằm cung cấp một hướng tiếp cận văn học mới, mang tính thời sự. Trong công trình, tác giả tập trung nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp khoa học của Foucault, mô tả lí thuyết diễn ngôn của M. Foucault với những công cụ và thao tác nghiên cứu chuyên biệt.

PGS.TS Phạm Xuân Thạch đánh giá cao công trình ở sự tập hợp của rất nhiều nghiên cứu được cấu trúc lại trong một cấu trúc tổng thể chặt chẽ, giúp trình hiện được cả ba “con người” trong lao động nghề nghiệp của Trần Văn Toàn: một người làm lý luận văn học, một nhà nghiên cứu lịch sử văn học và một nhà phê bình. Cũng có thể coi cuốn sách như một hành trình tư tưởng của ông, từ thực tiễn văn chương Việt Nam kiếm tìm những cách tư duy mới trong nghiên cứu và từ đó quay lại, soi chiếu thực tiễn Việt Nam dưới một ánh sáng mới.

Điều đáng trọng ở tác phẩm này theo ông Thạch là, dù cách này hay cách khác, tác giả đều giữ được cho mình một thế đứng độc lập và tự do về tư tưởng, đứng ngoài những phong trào ồn ào của lí thuyết, lặng lẽ bao quát cách các văn bản đã được đọc và đưa ra được một cách nhìn riêng của mình. Có thể nói cuốn sách Văn học như một diễn ngôn là một trong những cuốn sách nghiên cứu đặc biệt đáng đọc về lý thuyết văn học nghệ thuật.

Tác giả Trần Văn Toàn và tác phẩm Văn học như một diễn ngôn. Ảnh: NXB Đại học Sư phạm

Những giọng thơ nữ đầy ý vị

Giải thưởng Thơ được trao cho hai tác giả nữ, những giọng thơ mềm mại, đa cảm, nhiều nỗi niềm. Đó là Thơm từ nỗi đau của nhà thơ Hoàng Thụy Anh, và Trên con đường tóc của nhà thơ Trang Thanh.

Với Trên con đường tóc, Trang Thanh được đánh giá là đã đạt sự chín muồi của con người thơ. Tác giả đã vượt thoát nỗi đau cá nhân riêng tư để vươn tới những chiêm nghiệm rộng lớn hơn về đời sống. Chữ nghĩa cũng bớt rổn rảng rỗng, mà đi vào giản dị nhưng nhiều ý vị sâu xa. Nói như nhà thơ Trần Anh Thái, trong tập thơ này, Trang Thanh đã “chuyển thể nỗi buồn và đổ vỡ thành ngôn ngữ của thi ca để cứu rỗi và nguyện ước, đó là một hành trình đầy suy tư”.

Còn Hoàng Thụy Anh cũng là một cái tên gây chú ý. Vốn là một cây phê bình đầy chuyên chú, đặc biệt là với những cây bút trẻ, từ 2017, Hoàng Thụy Anh trình làng tập thơ đầu tay Người đàn bà sinh ra từ mưa (NXB Hội Nhà văn). Và đến tập thơ thứ hai Thơm từ nỗi đau (NXB Hội Nhà văn) thì cây viết đa thanh này đã ghi tên mình là một nhà thơ đáng đọc. Nhà thơ Mai Nam Thắng đánh giá thơ Hoàng Thụy Anh sáng, chặt, kiệm, gợi nhiều suy tưởng và mang hơi hướng của thao tác tư duy phê bình.

Nhà thơ Trần Anh Thái thì đánh giá cao thơ Hoàng Thụy Anh ở chỗ bỏ qua những rườm rà, giữ lại nhiều khoảng lặng, kiệm từ nhưng có thể gợi ám ảnh ngay khi vừa đọc xong. Tác giả hết sức dụng công trong việc chọn lọc ngôn từ biểu cảm, hình ảnh và cách diễn đạt. Mỗi từ, chữ trong thơ Hoàng Thuỵ Anh đều có sức nặng. Cảm xúc luôn được che giấu dưới lớp vỏ ngôn ngữ giàu hình ảnh, đa tầng, mỗi lần đọc lại bất ngờ phát hiện ra một điều mới lạ.