55 tuổi trình lão chứ chưa phải lão chính thức. 60 tuổi mới được lên lão. Đến 70 tuổi thì lên lão bẩy mươi. Còn 80 tuổi, 90 tuổi thì tùy theo từng gia đình tổ chức mừng thọ.

Mới Rằm tháng Giêng anh cả tôi đã nhắc:

- Tết năm tới, theo khai sinh chú 54 tuổi, nhưng theo tuổi mụ chú đã là 55, chú nhớ sắp xếp để về làng trình lão.

Tôi băn khoăn hỏi anh:

- Em còn 6 năm nữa mới về hưu, đã về trình lão liệu có nên không?

Anh tôi nhíu mày, rồi bảo:

- Cuộc đời con người ai cũng cần tiến thân. Các chú đi công tác nhà nước tiến thân bằng chức tước, chí ít cũng là lên lương. Người nông dân ở làng tiến thân bằng tuổi tác. Dưới 55 tuổi chú ra đình những khi làng có việc chú vẫn phải trải chiếu, bưng mâm. Khi 55 tuổi, nếu chú trình lão chú không phải làm những việc đó, được ngồi ở chiếu thềm đình. 60 tuổi, lên lão, chú được ngồi ở chiếu trong đình bên gian trái; 70 tuổi chú được ngồi ở chiếu gian phải; từ 80 tuổi chú được ngồi chiếu gian giữa đình.

Đời người ta sống hôm nay phải biết ngày mai hơn được cái gì, được lên một nấc thang mới, được dân làng ghi nhận, tôn vinh, người ta mới thấy cuộc sống có ý nghĩa. Chú ở ngoài làm gì thì có cơ quan, tổ chức đánh giá về chú, nhưng về làng chú không theo lệ làng thì chú chả là gì cả.

Tôi thưa với anh:

- Vâng, em đi khỏi làng đã 40 năm, nhưng em vẫn là người làng em có bỏ làng đâu, em xin nghe anh.

Đầu tháng Chạp anh viết thư cho tôi thông báo: ngày 15 tháng Chạp chú phải về họp hội đồng tuế (những người trong làng sinh cùng năm). Ngày 20, những người chuẩn bị trình lão phải ra quét đình, lau chùi đồ thờ, nếu chú không về được thì tôi xin với làng cử cháu ra làm thay cho chú. Ngày 30 và mồng 1 Tết chú nhất thiết phải có mặt ở làng để làm lễ trình lão.

Đúng rằm tháng Chạp, tôi thu xếp công việc cơ quan về quê như đã định. Bây giờ giao thông thuận tiện, mỗi năm về quê ba, bốn lần nhưng lần nào cũng nhớ mong, rạo rực, nhất là khi về đến gần ngôi làng yêu dấu - Hàm Dương. Ngày xưa, từ thành phố Hải Phòng về quê tôi phải qua hai con sông. Một bến sông có phà, còn một bến sông có con đò gỗ. Ôi! Những buổi chiều đợi đò qua sông. Một năm một lần nghỉ phép mới được gặp những người cùng làng, bất chợt được gặp những người cùng đi bộ đội như mình về phép, cùng đợi đò. Tiếng chào hỏi râm ran và, người đàn bà hát xẩm cất lên những lời da diết với tiếng nhị cứa vào dây, vào lòng. Người năm xu, một hào thả nhẹ vào chiếc nón của người đàn bà hát xẩm đặt trước mặt.

Có một lần đợi đò, người sĩ quan mang quân hàm thượng úy nhưng tóc đã bạc nhiều mở chiếc đài mà ông mang theo về quê. Tiếng hát dân ca của người ca sĩ ngân lên thật hay. Người hát xẩm ngừng lại, lặng im. Một ông lão cùng đợi đò tiến lại nói nhỏ: Hay quá, cảm ơn anh. Nhưng thôi, hãy để cho người hát xẩm kiếm sống. Người sĩ quan lặng lẽ, tắt đài.

Minh họa của Thành Chương

Đường về quê bây giờ, đi trên cây cầu qua sông, trĩu nhớ bến đò xưa. Ở nhà người cháu, con trai anh cả tôi, có ti vi màn ảnh rộng xem được nhiều kênh cả nước ta và nước ngoài lại nhớ người hát xẩm, nhớ chiếc đài của người thượng úy già.

Buổi chiều, tập trung ở nhà người hội trưởng hội đồng tuế, đang là chủ tịch xã. Gần năm mươi người sinh ở làng, cùng năm, cùng lớn lên bằng lúa khoai, cùng đi chân đất đến trường mà có người gần 30 năm tôi mới được gặp lại.

Thế hệ chúng tôi hầu hết con trai đều lên đường ra trận, nhiều người đã hy sinh. Người bạn thân nhất của tôi, học với nhau từ lớp một đến lớp mười, sau chiến tranh đã lấy vợ và định cư ở miền Nam, Tết này không ra được. Những người có mặt hôm nay người đi công tác xa nay có dịp trở về, người ở lại quê hương dạy học, làm ruộng. Những gương mặt thuở thiếu thời in đậm trong tôi, nay phải tìm lại trên những gương mặt đã già nua trước tuổi vì mưa nắng ruộng đồng.

Ăn vội bữa cơm với những người bạn cùng trang lứa, tôi ra phố huyện đi chuyến xe muộn về nhà ở thủ đô mà trong lòng trĩu nặng hai chữ về quê.

Ở Hà Nội về quê dịp Tết thật khó khăn, nhà chả biết gửi cho ai. Con trai lớn đi học ở xa không về ăn Tết. Còn ba người. Đành quyết định tôi về quê có anh em, họ hàng làng nước, vợ và con trai nhỏ ở lại cúng giao thừa về sau.

Sáng 30 Tết tôi về quê một mình. Anh cả tôi vẫn giữ lệ, rủ người đánh đụng thịt lợn. Bữa trưa ngày cuối năm phải có lòng lợn, tiết canh tự làm, bánh chưng luộc đêm 30, quá giao thừa vớt bánh nóng cúng gia tiên. Chỉ có cái mới là giò lụa không giã bằng cối đá mà thuê máy xay.

Chiều 30 lại tập trung ở nhà ông trưởng hội. Lễ đã bày sẵn có 3 mâm: Một mâm thủ lợn, một mâm xôi, một mâm rượu, cau trầu. Đúng 3 giờ chiều mọi người xếp hàng, đàn bà phần lớn mặc áo dài, đàn ông có người cũng áo dài khăn xếp cùng nhau khiêng lễ ra đình làm lễ trình lão.

Bốn giờ chiều về nhà người cháu. Con cháu gần xa đã tề tựu. Đứa cân đường, đứa gói chè, đứa chai rượu. Anh cả tôi trịnh trọng tuyên bố việc tôi được làng cho trình lão năm nhăm. Tiếng chúc tụng rộn ràng. Đường, chè, rượu lần lượt được đặt trên chiếc bàn trước bàn thờ, tôi thắp hương cảm tạ trời đất, tổ tiên, bố mẹ đã cho tôi làm người đến được tuổi này.

Trước giao thừa, cả hội đồng tuế lại có mặt ở đình, đợi giao thừa làm lễ chính thức. Các cụ lão làng lớp trước cùng tề tựu đông đủ chứng lễ. Họ tên từng người được xướng lên, lần lượt từng người dâng hương Thành hoàng. Hết lễ, xôi, thịt hạ xuống, mọi người nâng cốc chúc nhau một năm mới tốt lành, chúc nhau sống lâu muôn tuổi.

Đang chúc tụng, bỗng có chuông điện thoại, tôi mở máy nghe. Thì ra ông bộ trưởng gọi. Ông chúc gia đình mạnh khỏe, chúc tôi công tác tốt, rồi hỏi: Em đang ở đâu. Tôi nói tôi đang ở quê. Ông bảo: Về quê cơ à, tốt đấy. Tôi nói: Năm nay em về quê trình lão năm nhăm. Giọng ông chùng xuống: Thế em hết tuổi quy hoạch rồi à. Tôi cười: Cảm ơn anh, em được làng quy hoạch rồi, từ nay ra không phải quét đình, trải chiếu nữa.

Đêm Ba mươi ở làng không còn tối như xưa nữa, đèn được chăng đầy ngõ xóm. Hương vị giao thừa xốn xang, tiếng nhạc, bài ca từ các máy thu hình rộn rã làng quê.

Sáng mồng một Tết ở đình, các cụ lão trong làng đã tập trung đầy đủ; thanh, thiếu niên đến rất đông. Nghiêm trang chào cờ Tổ quốc. Ông trưởng làng đọc lời chúc Tết, chúc cả làng mạnh khỏe, mong mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt, bội thu. Đám thanh niên nhìn đám lão năm nhăm trêu: Eo ơi, trông trẻ thế mà đã được gọi là lão.

Sau khi lễ, lạy Thành hoàng, đám lão năm nhăm chúng tôi tập trung đi chúc hai cụ lão nhất trong làng. Một cụ lão ông, một cụ lão bà cao tuổi nhất. Cả hai cụ lão nhất tuổi ngoại chín mươi, nhưng tiếng nói còn trong, tiếng cười còn giòn giã. Cụ bà khoe vẫn còn trồng rau, nấu cơm giúp con cháu.

Đào trong vườn khoe sắc, cây cối lộc, lá mơn mởn, trẻ con xúng xính quần áo mới tung tăng trên đường làng, không khí ngày xuân trên quê hương níu bước chân tôi.

Thời gian qua mau, năm nay tôi lại háo hức về quê lên lão sáu mươi, chính thức là lão làng. Tôi đã lên kế hoạch và nói với vợ con: Năm nay ở chung cư, chả lo phải gửi nhà, cả nhà ta về quê mừng bố lên lão. Vợ tôi gật đầu, thủ thỉ: Sang năm anh về hưu, em muốn vợ chồng lão làng về quê ở hẳn.

Tôi vui, sắp được về Làng.