Nếu như các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây chủ yếu thay đổi sức mạnh cơ bắp và phương thức sản xuất vật chất của con người, thì cuộc cách mạng 4.0 mà chuyển đổi số là “hạt nhân” đã và đang thay đổi toàn diện mọi hoạt động sống và tư duy con người. Chuyển đổi số với nòng cốt là Trí tuệ nhân tạo (AI), Dữ liệu lớn (Big Data) và Internet vạn vật (IoT) đang tác động trực tiếp, tạo ra những biến đổi rất rõ rệt trong đời sống tinh thần xã hội.
Đời sống tinh thần xã hội không chỉ là những hoạt động giải trí hay niềm tin tôn giáo, mà nó còn là một hệ thống phức hợp bao gồm tâm lý xã hội (tình cảm, thói quen, dư luận) và hệ tư tưởng (khoa học, đạo đức, pháp luật, nghệ thuật). Khi các thuật toán bắt đầu thay thế cách chúng ta tiếp nhận thông tin, khi không gian ảo trở thành nơi trú ngụ của những cảm xúc thật, chuyển đổi số đã không còn là một lựa chọn kỹ thuật mà trở thành một phép thử sống còn đối với bản sắc văn hóa và các giá trị đạo đức nhân loại.
Tìm hiểu sự tác động của chuyển đổi số với đời sống tinh thần xã hội chính là chìa khóa để chúng ta không bị lạc lối trong dòng chảy dữ liệu, từ đó kiến tạo một tương lai số hóa bền vững và nhân văn.
Một điều không thể phủ nhận là chuyển đổi số đã tạo ra những tác động tích cực sâu rộng trong đời sống tinh thần xã hội. Nó chính là động lực mạnh mẽ nhất trong lịch sử giúp nâng cao các hình thái ý thức xã hội, phá vỡ các rào cản truyền thống để giải phóng tiềm năng sáng tạo của con người. Nó giúp cho chúng ta nâng cao sự “dân chủ hóa tri thức” và “minh bạch hóa các giá trị” của đời sống tinh thần. Nhờ chuyển đổi số chúng ta cơ bản xoá bỏ được độc quyền thông tin. Chưa bao giờ trong lịch sử, tri thức lại trở nên “phẳng” và dễ tiếp cận như hiện nay. Chuyển đổi số đã thực hiện một cuộc “dân chủ hóa tri thức” quy mô lớn. Thông qua các nền tảng học trực tuyến mở (MOOCs) và thư viện số, những người ở vùng sâu vùng xa cũng có thể tiếp cận bài giảng của các giáo sư hàng đầu thế giới. Sự chuyển dịch từ “sách truyền thống” sang “sách số” không đơn thuần là thay đổi chất liệu đọc, mà là thay đổi cách thức tư duy. Khả năng truy xuất vạn vật trong một cái chạm tay đã giúp hình thái ý thức khoa học phát triển vượt bậc. Các công cụ phân tích dữ liệu và mô phỏng AI giúp con người giải quyết những bài toán hóc búa về y tế, biến đổi khí hậu hay không gian, củng cố niềm tin vào sức mạnh trí tuệ con người.
Chuyển đổi số còn giúp chúng ta minh bạch hóa chính trị và pháp luật. Nó tạo nên “quyền năng của dư luận số”, là “khắc tinh” của mọi sự mập mờ đã một thời thống trị đời sống xã hội. Các nền tảng Chính phủ điện tử không chỉ giúp giảm thiểu thủ tục hành chính mà còn tăng cường tính minh bạch, giảm thiểu tham nhũng. Khi mọi quy trình đều được lưu vết bởi dữ liệu, ý thức pháp luật của người dân và trách nhiệm giải trình của nhà quản lý đều được nâng cao. Đặc biệt, mạng xã hội đã trở thành một kênh phản biện xã hội cực kỳ nhạy bén. Dư luận xã hội trong kỷ nguyên số có khả năng tập hợp nhanh chóng, tạo ra áp lực tích cực để điều chỉnh các hành vi đạo đức và chính sách công. Đây là minh chứng cho việc chuyển đổi số đang thúc đẩy một xã hội công dân chủ động và có trách nhiệm hơn.
Chuyển đổi số cũng đã thổi một luồng sinh khí mới vào văn hóa, văn học nghệ thuật. Không gian vĩnh cửu của Công nghệ thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) đã giúp số hóa các di sản văn hóa, cho phép chúng ta “chạm” vào lịch sử theo cách chưa từng có. Những bảo tàng ảo, các buổi biểu diễn âm nhạc không biên giới đã làm giàu thêm tâm lý xã hội, thúc đẩy sự thấu cảm và giao lưu văn hóa toàn cầu. Nghệ thuật số (NFT, Digital Art) cũng mở ra những không gian sáng tạo mới, nơi giá trị tinh thần được bảo chứng bởi công nghệ blockchain, tạo nên một nền kinh tế sáng tạo đầy tiềm năng.
Tuy nhiên bên cạnh những “vùng sáng” nói trên, chuyển đổi số cũng tạo ra những “vùng tối” trong đời sống tinh thần xã hội, nó mang theo những hệ lụy phức tạp, nếu không được kiểm soát sẽ dẫn đến sự rạn nứt các giá trị cốt lõi.
Đầu tiên là vấn đề “tin giả, tin không chính xác” gây ra sự khủng hoảng niềm tin như một đại dịch. Mặt trái của việc tự do ngôn luận trên không gian mạng là sự bùng nổ của “tin giả” (Fake News). Các thuật toán được thiết kế để giữ chân người dùng đôi khi lại ưu tiên các thông tin gây sốc, độc hại hoặc sai sự thật. Theo nhiều nghiên cứu, tin giả lan truyền nhanh hơn tin thật gấp 6 lần. Điều này làm xói mòn niềm tin giữa người với người, giữa người dân với các thiết chế xã hội, gây ra sự hoang mang trong tâm lý tập thể.
Đó là hiện tượng “bong bóng lọc” (Filter Bubble), một trong những tác động tiêu cực tinh vi nhất của chuyển đổi số. Các thuật toán AI chỉ cung cấp những thông tin phù hợp với sở thích và định kiến sẵn có của người dùng. Vô hình trung, mỗi cá nhân bị nhốt trong một không gian mạng mà ở đó họ chỉ nghe thấy tiếng nói đồng thuận với mình. Điều này triệt tiêu tư duy phản biện, dẫn đến sự cực đoan hóa trong tư tưởng và phân cực xã hội sâu sắc. Khi con người không còn khả năng đối thoại với những quan điểm khác biệt, nền tảng của sự đồng thuận xã hội sẽ bị đe dọa.
Đó là việc tạo ra nghịch lý: kết nối nhiều hơn nhưng cô đơn hơn. Việc lạm dụng mạng xã hội và các thiết bị số đã làm suy yếu các mối quan hệ trực tiếp. Tâm lý xã hội đang đối mặt với những căn bệnh thời đại như áp lực từ việc “phô diễn cuộc sống hoàn hảo”, nỗi sợ bị bỏ lại phía sau (FOMO), và nạn bắt nạt qua mạng (Cyberbullying).
Trẻ em và thanh thiếu niên, những công dân số tương lai đang chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi khả năng tập trung sâu bị suy giảm, thay vào đó là thói quen tiếp nhận thông tin bề nổi, đứt đoạn. Sự phụ thuộc vào thế giới ảo làm xói mòn ý chí và khả năng chịu đựng nghịch cảnh trong đời sống thực.
Để phát huy tốt “mặt sáng” và khắc phục tối đa “mặt tối” của chuyển đổi số với đời sống tinh thần xã hội, chúng ta cần phải xây dựng một “hệ điều hành” tinh thần cho kỷ nguyên số, cũng như một chiến lược tổng lực.
Đầu tiên phải tạo “vắc-xin” cho tâm hồn bằng việc giáo dục công dân số, làm cho nó có sức đề kháng hữu hiệu với những mầm bệnh của “thế giới ảo”. Công dân số không chỉ là người biết sử dụng máy tính, mà phải là người có khả năng kiểm chứng thông tin, có tư duy phản biện trước các thuật toán và có đạo đức trên không gian mạng. Giáo dục công dân số phải tập trung vào việc khơi dậy sự thấu cảm và trách nhiệm cá nhân trong từng hành vi nhấp chuột.
Bên cạnh đó phải hoàn thiện khung pháp lý và chuẩn mực đạo đức AI. Sớm hoàn thiện các luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng và các quy định về trách nhiệm của các nền tảng xuyên biên giới. Đồng thời, cần xây dựng một bộ quy tắc đạo đức cho Trí tuệ nhân tạo, đảm bảo các thuật toán được thiết kế vì lợi ích của con người, không thiên vị và minh bạch. Pháp luật phải là “người gác đền” cho các giá trị nhân văn trong không gian số.
Và một giải pháp không thể thiếu là phải tăng cường “cân bằng số” và kết nối thực. Không để xã hội số chiếm hết không gian của xã hội thực. Cần khuyến khích các phong trào “Detox kỹ thuật số” (ngắt kết nối ảo để kết nối thực). Đầu tư các không gian công cộng, các hoạt động văn hóa, nghệ thuật trực tiếp để thu hút con người giữ khoảng cách với “thế giới ảo” là cách tốt nhất để củng cố các mối quan hệ cộng đồng bền vững. Đời sống tinh thần chỉ thực sự khỏe mạnh khi con người biết làm chủ công nghệ thay vì trở thành nô lệ của nó.
Rõ ràng tương lai nằm trong tay chúng ta. Chuyển đổi số là một dòng chảy không thể đảo ngược. Nó mang đến cho đời sống tinh thần xã hội những đôi cánh để bay xa nhưng cũng đặt ra những vực thẳm cần tránh. Tác động của nó, tích cực hay tiêu cực, suy cho cùng phụ thuộc vào ý thức và bản lĩnh của mỗi cá nhân cũng như tầm nhìn của những nhà quản trị quốc gia.
Chúng ta đang đứng trước cơ hội lịch sử để kiến tạo một xã hội mà ở đó công nghệ phục vụ con người, tri thức được lan tỏa và các giá trị đạo đức được bảo vệ bởi sức mạnh của dữ liệu minh bạch. Hãy làm cho chuyển đổi số trở thành phương tiện đưa con người đến gần nhau hơn, hiểu biết nhau hơn và cùng nhau xây dựng một đời sống tinh thần phong phú, nhân văn trong kỷ nguyên mới.
..............................................
Tài liệu tham khảo:
(Các tài liệu tiếng Anh được dịch tham khảo bằng Google Dịch)D
- Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt “Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”.
- Bộ Thông tin và Truyền thông (2021), Cẩm nang Chuyển đổi số. Nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông.
- Hồ Tú Bảo & Nguyễn Nhật Quang (2020), Hỏi đáp về Chuyển đổi số Nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông.
- Trương Gia Bình & Nguyễn Thành Nam (2018), Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
- Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2021), Chuyển đổi số và những vấn đề đặt ra đối với quản trị quốc gia và quản lý xã hội, Tạp chí Lý luận chính trị.
- Castells, M. (2009). Communication Power. Oxford University Press. (Quyền lực mạng và chính trị).
- Topol, E. J. (2019). Deep Medicine: How Artificial Intelligence Can Make Healthcare Human Again. Basic Books. (Tác động của AI trong chẩn đoán y tế).
- Vosoughi, S., Roy, D., & Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359(6380), 1146-1151. (Nghiên cứu về tốc độ lan truyền tin giả).
- Sunstein, C. R. (2017). Republic: Divided Democracy in the Age of Social Media. Princeton University Press. (Hiện tượng “Bong bóng lọc” và phân cực tư tưởng).
 |
| Ảnh mang tính minh hoạ. Nguồn Pinterest |
