Đại học Bách khoa Hà Nội được truyền cảm hứng từ Flappy Bird của nhà lập trình độc lập từ hơn 10 năm trước. Như một sự ngẫu nhiên, nếu nhìn lại những kết quả của các nghệ sĩ trẻ trong các lĩnh vực mỹ thuật, điện ảnh, sân khấu - kịch, xuất bản và đặc biệt là âm nhạc thì trong hơn một thập kỷ qua, họ đã thực sự sống với tinh thần sáng tạo, thử nghiệm độc lập.

1. Với những người thực sự quan tâm đến văn hoá đại chúng (pop culture) tại Việt Nam, 2013 là một năm vô cùng đặc biệt - cái năm bắt đầu bằng sự kiện về một chú chim bay không mỏi. Đó là Flappy Bird, một tựa game mobile (trên thiết bị di động) của lập trình viên Nguyễn Hà Đông, tại Hà Nội.

Ngay từ khi ra mắt vào mùa xuân 2013, tựa game Flappy Bird đã trở thành một hiện tượng toàn cầu (trước) và tại Việt Nam (sau đó). Dường như, hầu hết người trẻ ở thời điểm đó, miễn là sở hữu điện thoại thông minh, đều bị hấp dẫn mà tải về trò chơi này rồi dành hàng giờ “bay” cùng Flappy Bird. Trò chơi đơn giản nhưng chứa quyền năng “thôi miên” này được Nguyễn Hà Đông, một lập trình viên và thiết kế game độc lập tạo ra.

Bây giờ, ta hãy để ý đến chữ độc lập (indiependent), bởi nó là một mã nhận diện văn hoá đại chúng của thời đại này. Danh xưng “độc lập” xuất hiện một cách khá lẻ loi và chẳng mấy ai chú ý một cách nghiêm túc từ buổi ban đầu đó. Tựa game này cũng mang đến một dự báo, về câu chuyện sáng tạo ở Việt Nam kéo dài một thập niên sau đó.

Có thể trước đó, chúng ta đã có những nghệ sĩ độc lập ở những lĩnh vực khác nhau nhưng vẫn chưa tạo ra được một phong trào sôi nổi, sâu rộng và tác động liên ngành đến như vậy. 2013 là năm khởi đầu cho tinh thần độc lập của lứa nghệ sĩ, nhà sáng tạo bởi không chỉ game mà còn làm phim, nhạc kịch sân khấu, âm nhạc, sách-truyện tranh.

Tinh thần độc lập ở đây gắn liền với phương pháp DIY (Do It Yourself) tức là “tự mình làm lấy” du nhập mạnh mẽ vào Việt Nam. Đây là thời điểm phù hợp nhất với bối cảnh Internet và công nghệ phát triển, một lứa nghệ sĩ và nhà sáng tạo bước ra khỏi những mô hình sáng tạo truyền thống (như công ty, hội nghề nghiệp, tổ chức đoàn thể) để thực hiện những sáng tạo trước hết dành cho cá nhân họ.

2. Đơn giản, hiệu quả, thú vị và bất thình lình là những từ có thể dùng để mô tả cho các sáng tạo như của Nguyễn Hà Đông hay các nghệ sĩ độc lập tại Việt Nam. Nhưng năm 2013 không chỉ có riêng Flappy Bird. Cùng mùa hè năm đó, có một cánh chim khác cũng bắt đầu bay lên tại Hà Nội. Đó là Đập cánh giữa không trung (Flapping in the Middle of Nowhere), bộ phim dài đầu tay của đạo diễn trẻ Nguyễn Hoàng Điệp, hợp tác với Phan Đăng Di và Đỗ Thị Hải Yến. Nhưng muốn bay quả thực phải đập cánh trước; và đó không phải là một ẩn dụ. Cú đập cánh giữa không trung đầu tiên của Nguyễn Hoàng Điệp cũng như bộ phim này đã diễn ra tại Liên hoan phim Venice 2014, tức một năm sau đó.

Năm 2013 không chỉ có mỗi tựa game Flappy Bird của Nguyễn Hà Đông hay Đập cánh giữa không trung của Nguyễn Hoàng Điệp được “gắn nhãn” độc lập. Các dự án văn hoá, nghệ thuật độc lập liên tiếp ra đời và gặt hái những thành công sau đó nữa. Mùa hè 2015, cuốn truyện tranh Long thần tướng (họa sĩ Thành Phong và Mỹ Anh, câu chuyện của Khánh Dương, có sự tham gia cố vấn của nhà nghiên cứu lịch sử Trần Quang Đức) đã gây quỹ cộng đồng thành công và xuất bản tập đầu tiên. Nguyễn Phi Phi Anh, một đạo diễn trẻ du học Mỹ trở về Việt Nam và thực hiện chuỗi nhạc kịch trinh thám độc lập Đêm hè sau cuối với 2000 vé cho 6 suất diễn đều bán hết sạch.

Mùa hè năm 2013, ban nhạc đến từ TP.HCM Cá hồi hoang chính thức thành lập; một cuộc tái sinh từ ban nhạc cũ từ hồi các thành viên Hoàng Luke, Nguyễn Thanh Minh còn ở Đà Lạt có tên Dép tổ ong. Mùa đông năm 2013, ban nhạc Ngọt ra đời tại Hà Nội, trở thành một trong những ban nhạc mở đường cho phong trào nhạc pop rock theo xu hướng Indie hàng đầu tại Việt Nam sau này. Nếu nhắc đến nhạc ngầm của những tổ đội chơi rap/hiphop khắp cả nước, ta còn thấy một vùng đất ẩm ướt nhưng xanh tốt những tài năng đang nảy mầm cũng từ trước 2013.

Có thể nói, âm nhạc độc lập là khu vườn nhiều màu sắc và rực rỡ nhất trong mảnh đất sáng tạo này. Cả một thập kỷ, nhiều thế hệ nghệ sĩ âm nhạc đã tạo nên những tiếng nói và tác phẩm độc đảo, trở thành “lời réo gọi tâm hồn” cho cả một thế hệ bởi những khám phá và truyền tải các câu chuyện, vấn đề trong một cách thức mới: tìm tòi, cởi mở hơn, trực diện hơn và nhiều dư vị hơn. Các ban nhạc như Xanh 8+1, Những Đứa Trẻ, Bluemato, Tank17 rồi đến các ban nhạc sau này như HUB, Chillies, Chú Cá Lơ, The Cassette, Raditori, Gác Mái, Mối, The Flob... đã tạo ra những màu sắc độc đáo của pop, rock, alternative... Những nghệ sĩ như Doãn Hoài Nam, Pinkfrog, Vũ, cho đến Nhạc Của Trang, Hồ Trâm Anh, Mademoiselle, Vũ Thanh Vân... đã tạo nên một khoảng không gian âm nhạc đa màu sắc và rực rỡ. Và “cơn sóng” âm nhạc Indie vẫn được nối tiếp tới bây giờ.

3. Mới đây, khi nhà lập trình marisa0704 gây ấn tượng với tựa game được làm bằng phần mềm miễn phí và phát hành miễn phí Tiệm phở của Anh Hai ở Việt Nam và thế giới, nó tiếp tục khẳng định tinh thần sáng tạo độc lập này. Phần đồ họa nhìn qua tưởng giản đơn nhưng lại phản ánh những nét văn hoá đặc trưng của “tinh thần độc lập”, với tính thẩm mỹ nhất quán cùng một sự độc đáo và cuốn hút trong cốt truyện game. Lập trình viên này đã tạo ra một không gian gần gũi, chân thực với biển hiệu, nền gạch hoa xanh, ghế nhựa, lọ đũa, hũ ớt… với tiếng xe máy, tiếng dao thớt… vô cùng sống động, như một lát cắt cuộc sống đời thường. Người chơi được bắt đầu trong không khí thân quen nhưng càng đi sâu, càng có những chi tiết bất ngờ, thôi thúc người chơi đi tìm sự thật “anh Hai là ai”...

Tác giả Tiệm phở của Anh Hai cho biết anh không đặt nhiều tâm huyết và kỳ vọng vào game nhưng trong một tháng tập trung sáng tạo, một sản phẩm đơn giản nhưng đầy cuốn hút đã ra đời và chinh phục người chơi. Tuy nhiên sản phẩm này không ngẫu nhiên thành công mà đó là quá trình dài với rất nhiều dự án game độc lập thất bại, chưa được nhiều người biết đến trước đó.

Marisa0704 chia sẻ rằng, anh được truyền cảm hứng mạnh mẽ từ thành công của tựa game Flappy Bird do Nguyễn Hà Đông. Và chỉ cách đây chưa đầy một tháng, trên sân khấu Tiệc Tùng Tour, ca sĩ Indie Tùng chia sẻ, “không có Mơ (Doãn Hoài Nam) thì không có sự ra đời của ca khúc Xa (Chờ đến mùa gió)”. Đó là những chia sẻ rất thực và cũng là nguồn cảm hứng bất tận cho những nghệ sĩ sáng tạo độc lập. Họ không chỉ chuyên chở giấc mơ của mình mà còn khơi nguồn cho những giấc mơ khác được bay lên.

Hình ảnh trong tựa game Tiệm phở của Anh Hai của sinh viên, nhà phát triển game độc lập Marisa0704.