Đây là chiến lược lớn và dài hơi thể hiện quyết tâm của Đảng và Nhà nước đưa Việt Nam hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Có thể thấy mục tiêu mà Việt Nam đặt ra khá tham vọng, cần được thảo luận rộng rãi để có cách hiểu thống nhất, góp phần giúp Nhà nước có định hướng đúng và đề ra những giải pháp cụ thể, khả thi, hiệu quả.
Trước hết, cần làm rõ khái niệm căn bản: ngôn ngữ thứ hai. Trong ngôn ngữ học, “ngôn ngữ thứ hai” (second language) được hiểu là ngôn ngữ không phải là tiếng mẹ đẻ (mother tongue), nhưng được sử dụng rộng rãi trong xã hội nơi người học đang sống, không chỉ trong trường học mà cả trong công việc và giao tiếp hằng ngày. Ngôn ngữ đó phải được sử dụng để giao tiếp thực tế chứ không chỉ học trong lớp học. Ví dụ, ở các nước Ấn Độ, Singapore, Philippines, tiếng Anh là ngôn ngữ thứ hai. Ở Việt Nam, trong tương lai gần cũng như tương lai xa, tiếng Anh sẽ vẫn chỉ là ngoại ngữ (foreign language), dù là một ngoại ngữ hết sức quan trọng và đến một lúc nào đó, đông đảo người Việt Nam có thể sử dụng một cách thành thạo. Nếu tiếng Anh trở thành “ngôn ngữ thứ hai” theo đúng nghĩa của nó thì tiếng Việt sẽ bị thu hẹp phạm vi sử dụng, có thể đến lúc nó chỉ được dùng trong giao tiếp gia đình hay trong những nhóm cộng đồng nhỏ bé. Chắc không ai trong chúng ta chấp nhận một thực tế như thế. Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng là người mang một tình yêu lớn đối với tiếng Việt. Sinh thời, ông có nhiều bài phát biểu quan trọng định hướng cho việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt. Nếu còn sống, chắc hẳn ông là một trong những người lên tiếng mạnh mẽ nhất phản đối những chủ trương có thể làm tổn hại vị thế của tiếng nói dân tộc.
Ấn Độ, Singapore, Philippines lựa chọn tiếng Anh trong bối cảnh lịch sử đặc thù. Nhiều nước ở châu Phi dùng tiếng Pháp cũng trong những bối cảnh tương tự. Thời thực dân Pháp, Việt Nam cũng đã từng dùng tiếng Pháp gần như ngôn ngữ thứ hai. Nhưng Cách mạng Tháng Tám và sự ra đời của nước Việt Nam mới đã đưa tiếng Việt lên ngôi, trở thành ngôn ngữ quốc gia được sử dụng trong mọi lĩnh vực của đời sống. Đó là thành quả vĩ đại và đáng tự hào của công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và giữ gìn bản sắc văn hóa của cha ông ta. Giờ đây, không ai đang yên đang lành lại tự nhiên bắt nhau… nói tiếng Tây.
Tuy nhiên, khái niệm “ngôn ngữ thứ hai” trong đề án của Chính phủ được dùng theo cách khác: có thêm định ngữ “trong trường học”, tức thu hẹp phạm vi của khái niệm. Có thể coi đây là cách dùng “có tính ẩn dụ”, thể hiện định hướng về chính sách của Nhà nước: Trong trường học, tiếng Anh không chỉ là đối tượng của một môn học mà còn là phương tiện để dạy học và giao tiếp. Như vậy, cách nói “ngôn ngữ thứ hai trong nhà trường” có thể chấp nhận được để diễn giải một chính sách: nâng cấp tiếng Anh lên vị trí đặc biệt, quan trọng hơn so với một ngoại ngữ thông thường.
Theo tôi hình dung, vị trí đặc biệt này chỉ thể hiện chủ yếu ở chỗ tiếng Anh không chỉ được dạy học như một ngoại ngữ mà còn được dùng để dạy học một số môn học khác. Và “hình thành hệ sinh thái sử dụng tiếng Anh trong trường học” thì chỉ dừng lại ở việc sử dụng tiếng Anh trong các sinh hoạt câu lạc bộ, hoạt động nhóm của học sinh,… Nếu dùng tiếng Anh trong giờ chào cờ, sinh hoạt lớp, sinh hoạt chuyên môn của giáo viên, trong giao tiếp giữa ban giám hiệu, nhân viên y tế, nhân viên bảo vệ với học sinh thì… rất buồn cười! Ngay cả các nhân viên người Việt, nói tiếng Anh lưu loát, làm việc trong các công ty nước ngoài tại Việt Nam, nhưng khi làm việc, chuyện trò với nhau, họ vẫn thường dùng tiếng Việt.
Chủ trương dạy tiếng Anh bắt buộc từ lớp 1 từ năm 2030 nằm trong chiến lược đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học như đã nói ở trên. Việc đưa môn học này thành môn bắt buộc có thể nhìn nhận theo hướng tích cực là tạo cơ hội bình đẳng cho tất cả các học sinh, ngay học sinh vùng khó khăn cũng được tiếp cận tiếng Anh từ sớm, không bị thua thiệt so với các bạn ở thành phố. Tuy vậy, chủ trương này đặt ra nhiều thách thức. Cụ thể:
1. Đội ngũ giáo viên sẽ thiếu trầm trọng. Thông tin từ Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, tính chung cho chiến lược đưa tiếng Anh thành “ngôn ngữ thứ hai trong trường học”, đến năm 2030, cả nước cần thêm 22.000 giáo viên tiếng Anh ở Mầm non và Tiểu học. Chất lượng giáo viên Tiếng Anh đủ đáp ứng yêu cầu cũng là một câu hỏi lớn.
2. Nếu không có phương pháp dạy học phù hợp thì sẽ tạo nên gánh nặng học tập lớn cho học sinh. Từ lớp 1, các em phải dành nhiều thời gian để làm quen với chữ viết tiếng Việt, phải thực hành nhiều để hình thành và phát triển kĩ năng, nhất là đọc và viết. Đối với học sinh thuộc các nhóm dân tộc thiểu số, ngoài tiếng Việt, các em có thể còn học thêm một ngôn ngữ dân tộc thiểu số. Bây giờ thêm tiếng Anh, các em phải học cùng một lúc 3 ngôn ngữ.
3. Sách giáo khoa Tiếng Anh hiện nay biên soạn theo chuẩn đầu ra của Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018, thời gian học ở Tiểu học chỉ là 3 năm. Nếu dạy học bắt buộc từ lớp 1 thì chuẩn đầu ra cho lớp 5, theo đó là lớp 9 và lớp 12, có nâng lên không? Nếu nâng lên thì chương trình và toàn bộ sách giáo khoa Tiếng Anh có phải biên soạn lại không?
Tôi xin có mấy ý bình luận và đề xuất:
A) Nếu coi đề án của Chính phủ là chiến lược dài hơi thì việc thiếu giáo viên trước mắt là thực tế mà chúng ta phải chấp nhận. Tuy nhiên, thực tế đó không thể kéo dài. Lộ trình 5 năm chuẩn bị không phải là lâu, chỉ đủ để đào tạo 2 khóa đại học sư phạm Tiếng Anh. Giáo viên cho môn Tiếng Anh, cũng tương tự giáo viên cho môn Tin học trong chương trình 2018. Việc đưa Tin học thành môn bắt buộc từ lớp 3 là một quyết định khó khăn sau nhiều tranh luận. Nhiều nước có nền công nghiệp phát triển chưa dạy môn Tin học từ Tiểu học. Nước Đức, nơi sinh ra ý tưởng “Cách mạng công nghiệp 4.0”, ở Tiểu học, chỉ dạy kĩ năng tin học tích hợp vào các môn học; lên THCS, cũng chỉ có một số tiểu bang dạy bắt buộc môn Tin học, một số bang khác dạy như môn tự chọn. Đưa Tin học thành môn bắt buộc từ lớp 3 là chúng ta đã “đi trước” và cũng đứng trước thực tế nhiều trường công lập thiếu giáo viên, cơ sở vật chất, thiết bị. Kết quả dạy học môn này chưa đạt được như mong muốn. Việc chuẩn bị nguồn lực giáo viên, cơ sở vật chất, thiết bị cho môn Tiếng Anh cũng có thể học hỏi từ kinh nghiệm đó.
B) Không phải không có nguy cơ kĩ năng sử dụng tiếng Việt của nhiều học sinh bị ảnh hưởng. Ở độ tuổi còn nhỏ (mầm non và các lớp đầu Tiểu học), nhiều học sinh có khả năng thích ứng tốt với một ngôn ngữ mới, rất thuận lợi cho việc học ngoại ngữ song song với việc học tiếng Việt. Nhưng nhiều học sinh khác không có khả năng đó, bản thân việc học đọc, viết tiếng Việt đối với các em đã là một thách thức, nhất là học sinh dân tộc thiểu số. Nói về phương pháp, nếu giáo viên không có kĩ năng tiếng Anh tốt và cũng không biết tận dụng sự hỗ trợ của máy móc, công nghệ thì lỗi phát âm của giáo viên có thể truyền sang học sinh, khiến các em phát âm sai ngay từ đầu, sau này rất khó sửa. Học sớm khi đó thành ra có hại nhiều hơn có lợi.
C) Chương trình và SGK có thể vẫn giữ nguyên nếu dạy học tiếng Anh ở lớp 1 và lớp 2 theo cách như mấy năm qua, chỉ thay đổi từ tự chọn sang bắt buộc. Trong 2 năm đầu Tiểu học, học sinh chủ yếu làm quen, thực hành giao tiếp tiếng Anh qua các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức với sự hỗ trợ hiệu quả của máy móc, công nghệ. Thời gian học cũng chỉ nên giới hạn trong khoảng 70 tiết/năm như lâu nay (khi còn dạy học như môn tự chọn). Tôi tin là không có chuyện dạy học các môn bằng tiếng Anh ngay từ lớp 1 như một số người lo ngại.
Tóm lại, việc dạy học tiếng Anh như “ngôn ngữ thứ hai trong trường học” cần được diễn giải trong bối cảnh triển khai Đề án của Việt Nam với những mục tiêu cụ thể và có thể đạt được. Cần coi đây là chiến lược lâu dài, kết quả của những nghiên cứu khoa học kĩ lưỡng, chứ không phải thuần túy là quyết tâm chính trị; cần có những bước đi phù hợp với điều kiện thực tiễn của đất nước, vừa triển khai vừa khảo sát, đánh giá để giáo dục đổi mới được đúng hướng và nguồn lực đầu tư được sử dụng thực sự hiệu quả.
Nguồn lực quốc gia của chúng ta có hạn, đầu tư quá lớn cho việc dạy học tiếng Anh chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến việc dạy học các môn quan trọng khác như: Tiếng Việt - Ngữ văn, Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Lịch sử, Tin học, Công nghệ…, trong đó có những môn quan trọng hơn nhiều so với Tiếng Anh.
 |
| Ảnh Nam Tiến. Nguồn Pinterest |
