Kiến trúc sư Trần Huy Ánh và nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn đã tạo dựng nên đời sống đô thị và không gian kiến trúc qua triển lãm “Những ngã rẽ”. Câu chuyện không chỉ dừng lại ở việc tái hiện không gian kiến trúc với những lớp kí ức xưa - nay, những được - mất, quá khứ - hiện tại của những công trình, ngõ phố trong dòng chảy đời sống mà còn chứa đựng tầng sâu ý nghĩa trong cách chúng ta ứng xử với không gian sống.
|
Nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn đã dùng ngôn ngữ nhiếp ảnh và điêu khắc, mang đến những nhận diện, cảm xúc về mặt thị giác về kí ức đô thị, gợi mở cho người xem cách tiếp cận, biểu đạt không giới hạn. Với triển lãm “Những ngã rẽ”, nhóm tác giả thực hiện tác phẩm nhiếp ảnh phù điêu diễn tả mặt đứng các ngôi nhà mang nhiều phong cách kiến trúc qua những giai đoạn phát triển của đô thị. Sự sáng tạo ở ngay bề mặt lớp mica bảo vệ tác phẩm nhiếp ảnh hiện thời, đã được khắc chìm đường nét kiến trúc nguyên gốc tạo ra sự tương tác mới về hình khối và đường nét với chính lịch sử biến đổi của nó. Nét khắc laser chìm trên bề mặt mica, tạo hiệu bóng đổ lên bề mặt của tác phẩm nhiếp ảnh phù điên bên trong đã tăng thêm chiều sâu của các lớp không gian hiện tại và nguyên gốc, như thêm một chiều cảm xúc nữa theo thời gian, không gian lịch sử. Tác phẩm được tương tác với một số hình ảnh tư liệu, thông tin từ quá khứ đến hôm nay kèm theo lời nhắn gửi tới mai sau.
“Chúng tôi được hiểu hơn về phương pháp xây dựng trước 1954, tìm hiểu về khoảng trống, khoảng lùi, tại sao lại xây dựng như thế, cấu trúc sinh hoạt của ngôi nhà, tương quan của nó với những ngôi nhà xung quanh theo quy định cụ thể. Do vậy, chúng tôi nhận diện những không gian kiến trúc ấy không chỉ thuần túy là kí ức mà còn học hỏi những bài học về kĩ thuật, nghệ thuật quản lý đô thị. Phong cách kiến trúc trải qua những giai đoạn khác nhau cùng với cách thức Thành phố hỗ trợ chủ nhà mua đất xây nhà như thế nào để phù hợp với gia cảnh nhưng phải tuân thủ nghiêm túc các điều kiện để xây theo quy hoạch - thiết kế đô thị” - kiến trúc sư Trần Huy Ánh cho biết.
Từ nhận diện hình ảnh tới phân tích về tư liệu, Kiến trúc sư Trần Huy Ánh và nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn đã dùng kĩ thuật nhiếp ảnh phù điêu nhằm phục nguyên hình ảnh những ngôi nhà toạ lạc góc phố, các ngã tư, ngã năm Hà Nội, nơi từng để lại dấu ấn sâu đậm của kiến trúc đô thị duyên dáng, lịch lãm trên đường phố Hà Nội trước năm 1954. Các tác phẩm nhiếp ảnh phù điêu đã ghi lại các công trình kiến trúc qua các thời kì: tiền thuộc địa, Hà Nội được mở rộng sau giai đoạn khai thác thuộc địa lần thứ nhất, giai đoạn phục hồi kinh tế sau chiến tranh thế giới thứ nhất (1914 - 1919), cho đến sự xuất hiện của phong cách tân cổ điển, kiến trúc hiện đại, kiến trúc Art Deco… Sự hình thành của phong cách kiến trúc Á Đông cùng với sự tham gia của kiến trúc sư Việt Nam tốt nghiệp trường Mỹ thuật Đông Dương (1926 - 1945) đã để lại nhiều công trình kiến trúc Đông Dương khá rực rỡ tại Hà Nội, trong bối cảnh kinh tế phát triển thời kì bấy giờ, làm cho diện mạo đô thị với những ngôi nhà, đường phố thay đổi, khang trang và hiện đại hơn.
Qua thời gian, diện mạo đô thị nói chung, những ngôi nhà nói riêng đã thay đổi để thích nghi với đời sống hiện đại, phản ánh quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, như dòng chảy không ngừng cuốn đi bao kí ức vật chất và tinh thần với những con người từng gắn bó với nơi này. Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh chúng ta đang sống trong một đô thị Hà Nội biến đổi nhanh chóng, đến mức những bộ máy quản trị đô thị không kịp thích ứng, thậm chí buông lỏng, thỏa hiệp, để cho việc phát triển kiến trúc trở nên tự phát, thiếu kĩ thuật, khoa học, thẩm mỹ… quá chú ý tới nhu cầu thực dụng mà xem nhẹ sự cần thiết của thẩm mỹ kiến trúc và bản sắc đô thị.
|
Ngược dòng thời gian để tìm hiểu cách thức quản lý của thời kì trước, đặc biệt khi đối mặt với thách thức không gian đô thị biến đổi rất phức tạp, hai tác giả Trần Huy Ánh và Nguyễn Thế Sơn nhận thấy nhiều bài học tốt, từ đó gợi mở cho cách quản trị đô thị hiện nay, gắn với các kĩ nghệ hiện đại, chuyển đổi số. “Kĩ thuật hiện đại và quản trị đô thị trong quá khứ có rất nhiều điểm có thể tương tác với nhau. Tất nhiên chúng ta không thể theo lối cũ nhưng có những cách tiếp cận, thêm kĩ thuật mới sẽ tạo ra sự thích ứng mới mẻ” - kiến trúc sư Trần Huy Ánh nói.
Chẳng hạn, với một công trình kiến trúc, từ chỗ là ngôi nhà một chủ trên một thửa đất, sau này biến thành phức hợp nhà ở, thương mại với hàng trăm hộ gia đình sinh sống… điều này vượt quá chức năng sử dụng, quản trị an toàn, phòng cháy chữa cháy… Điều tưởng chừng khó giải quyết này lại có gợi ý nhận diện không gian và mô đun hóa, giải bài toán trong một trật tự. Từ cách quản trị không gian, người ta tìm ra công thức để điều hòa sự công bằng trong mối quan hệ, để mọi người đều tìm thấy trong đó lợi ích của mình. Chuyển nhượng không gian phát triển cũng là cách mà nhiều đô thị lớn trên thế giới đang áp dụng, bằng cách lượng hóa sự thuận lợi cũng như bất lợi, từ đó điều hòa được giá trị, tái cân bằng và phát huy nguồn lực mới trong khối lượng vật chất đã có.
Thông qua đó, những đối tượng vật chất được nhìn nhận qua chiều cạnh của kĩ thuật, nghệ thuật và định lượng, đo lường được nó. Chẳng hạn với phố cổ, chúng ta đang thiếu hụt không gian một cách nghiêm trọng: Không có không gian dành cho nước, không gian dành cho sinh kế cũng không còn. Người dân lấn chiếm vỉa hè, đường tàu để bán hàng. Không gian cho việc đi lại, đỗ xe cũng rất hạn chế… Điều này đặt ra yêu cầu hiện đại hóa để bổ sung không gian 3 chiều, trong đó cần lưu ý cái gì cần giữ lại và bằng cách nào? Vì thế, triển lãm “Những ngã rẽ” đã đưa ra phương pháp nhận diện, định vị giá trị của các không gian, công trình kiến trúc, gợi ý cách quản trị đô thị. Đô thị không chỉ được nhìn nhận trên một mặt phẳng, với diện tích đất cụ thể mà còn có cả chiều cao, chiều sâu… Và khi đưa ra những giá trị đa chiều của không gian, thời gian, giá trị tài chính, nguồn lực sinh lợi trong tương lai… sẽ tạo ra cơ hội hình thành lợi ích mới. Nghệ thuật đang giúp cho sự phức tạp ấy trở nên đơn giản, dễ hiểu và thân thiện hơn. Đó cũng chính là thông điệp của “Những ngã rẽ”!
“Nhận diện công nghiệp văn hóa không chỉ trong những lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, âm nhạc khai thác văn hoá dân gian với đương đại… mà còn liên quan đến hoạt động quản trị xã hội có nghệ thuật, không nên tách rời những hoạt động nghệ thuật ra khỏi những hoạt động xã hội. Triển lãm “Những ngã rẽ” cũng là một ví dụ để ứng dụng kĩ thuật có nghệ thuật, làm cho nghệ thuật quản trị đô thị “tiến hóa” nhanh hơn và có nhiều tố chất sáng tạo, thân thiện, chủ động, thú vị hơn với công cuộc đổi mới. Người ta sẽ tự giác tham gia công việc này chứ không còn là đối tượng bị động nữa” - kiến trúc sư Trần Huy Ánh nói.
“Những ngã rẽ” mang đến niềm tự hào về một Hà Nội với nhiều công trình kiến trúc, qua nhiều giai đoạn lịch sử. Nhưng trước những ngã rẽ của sự đổi thay, nhiều giá trị bị phai nhạt, thậm chí có thể bị thay thế bởi những thứ tầm thường. Định vị lại những gì mình đang có, phải chăng cũng giúp cho chúng ta hiểu hơn về nơi chốn để có “những ngã rẽ” tốt hơn cho mình. Hà Nội chỉ là một ví dụ điển hình và biết đâu, trong hành trình tìm lại nơi chốn, con đường “xuyên không gian, thời gian” ấy đã góp phần tạo nên năng lượng thích ứng để đi tiếp trong tương lai.
