Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh phát biểu chỉ đạo tại Lễ công bố Mạng lưới Phát triển Công nghiệp văn hóa Việt Nam. Ảnh: Bộ VHTT&DL

Cách làm được đặt ra là Nhà nước tạo điều kiện, doanh nghiệp đầu tư, người sáng tạo tham gia và cùng hưởng lợi. Nhưng từ một ý tưởng đến một sản phẩm được công chúng đón nhận vẫn là quãng đường dài. Muốn đi hết quãng đường ấy, cần có dữ liệu làm chất liệu sáng tạo, sản phẩm đủ sức hấp dẫn và thị trường để những giá trị văn hóa thực sự tạo ra nguồn thu.

Mở dữ liệu, khơi nguồn sáng tạo

Tại lễ công bố Mạng lưới Phát triển Công nghiệp văn hóa Việt Nam và Danh mục 17 bài toán trọng tâm năm 2026, Bộ VHTT&DL đặt ra nhiệm vụ chuẩn hóa, số hóa Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia, dự kiến mở cổng kết nối thử nghiệm trong năm 2026. Đây là bước đi cần thiết, bởi dữ liệu văn hóa không chỉ để lưu giữ những gì đã có, mà còn có thể trở thành chất liệu cho những sáng tạo mới.

Việt Nam hiện sở hữu kho tư liệu văn hóa đồ sộ đồng thời được dự báo còn nhiều dư địa phát triển công nghiệp văn hóa. Thông qua một câu chuyện lịch sử, một hoa văn cổ hay một loại hình nghệ thuật truyền thống, người sáng tạo có thể phát triển thành phim, trò chơi điện tử, sản phẩm thiết kế hoặc những trải nghiệm văn hóa dành cho du khách. Khi được tổ chức tốt và có cách khai thác phù hợp, những tư liệu, hiện vật vốn lưu giữ trong bảo tàng hay hồ sơ có thể mở ra những hướng đi mới cho nghệ sĩ và doanh nghiệp. Bên cạnh đó, sự hỗ trợ của khoa học, công nghệ, sàn giao dịch công nghiệp văn hóa, nền tảng bản sao số di sản và không gian văn hóa Cultureverse được kỳ vọng mở rộng khả năng kết nối giữa người sáng tạo và nhà đầu tư, tạo điều kiện đưa tài sản trí tuệ vào khai thác, thương mại hóa.

Với nhà quản lý hay nghệ sĩ, từ ý tưởng đến sản phẩm có sức cạnh tranh trên thị trường không chỉ cần tài năng sáng tạo mà còn cần sự kết hợp giữa công nghệ, nguồn vốn, tư liệu và năng lực tổ chức thị trường. Nếu dữ liệu là chất liệu ban đầu, sản phẩm được công chúng đón nhận mới là thước đo sức sống của công nghiệp văn hóa. Nhưng đưa văn hóa vào sản phẩm hiện đại không có nghĩa chỉ cần gắn thêm những câu chuyện lịch sử hay hình ảnh truyền thống là đủ. Game về lịch sử vẫn phải hấp dẫn người chơi, phim về đề tài dân tộc vẫn phải có chất lượng nghệ thuật, chương trình biểu diễn vẫn phải đem đến trải nghiệm đáng nhớ. Bản sắc tạo nên nét riêng, còn chất lượng mới giữ chân công chúng.

Vì vậy, ngay từ đầu, mỗi dự án cần xác định rõ nhóm công chúng hướng đến, nhu cầu thị trường, lợi thế cạnh tranh và phương án tạo doanh thu. Doanh nghiệp cần tham gia từ khâu hình thành ý tưởng, thay vì chỉ xuất hiện khi sản phẩm đã hoàn thành. Cùng với đó là đầu tư cho nhân lực, công nghệ và bảo vệ bản quyền để người làm ra sản phẩm có thể sống được bằng nghề, tiếp tục sáng tạo những giá trị mới.

Từ nguồn lực văn hóa đến thị trường

Thực tế đã và đang cho thấy, nguồn lực văn hóa không chỉ nằm trong những di sản lớn hay các dự án quy mô quốc gia. Ở nhiều địa phương, hoa, trà, nghề thủ công, lễ hội và đời sống cộng đồng đang được kết nối thành những sản phẩm du lịch cụ thể. Festival Hoa Đà Lạt mở rộng không gian trải nghiệm từ quảng trường đến các tuyến đường hoa; Thái Nguyên xây dựng hành trình kết nối vùng chè với di tích lịch sử, cảnh quan và văn hóa cộng đồng; Cao Bằng, Quảng Ninh triển khai các gói kích cầu gắn với lưu trú, ẩm thực, mua sắm và trải nghiệm địa phương. Những cách làm này cho thấy, khi được tổ chức thành sản phẩm và kết nối với dịch vụ, nguồn lực văn hóa có thể tạo thêm giá trị kinh tế, mang lại lợi ích cho doanh nghiệp và cộng đồng.

Tuy nhiên, để những mô hình này phát triển bền vững, cần nhiều hơn sự chủ động của từng địa phương hay doanh nghiệp. Tư liệu văn hóa phải được nhận diện, lưu trữ và khai thác phù hợp; người sáng tạo cần có điều kiện phát triển ý tưởng; doanh nghiệp cần cơ chế, nguồn vốn và hạ tầng để đầu tư; sản phẩm phải có kênh phân phối và thị trường tiêu thụ. Đây chính là những vấn đề mà 17 bài toán trọng tâm phát triển công nghiệp văn hóa năm 2026 hướng đến giải quyết.

Ở vai trò thứ nhất, Bộ chủ quản xác định những đầu việc cụ thể để chuyển nguồn lực văn hóa thành nguồn lực phát triển. Đó là chuẩn hóa, số hóa Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia, thay vì dừng ở yêu cầu chung về phát huy giá trị văn hóa, các bài toán đặt ra những nhiệm vụ cụ thể để các chủ thể có thể tham gia thực hiện.

Vai trò thứ hai là tạo sự kết nối giữa các khâu vốn dễ bị tách rời, từ tư liệu, sáng tạo, sản xuất, phân phối đến bảo vệ bản quyền cần được kết nối chặt chẽ để hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Khi các khâu được kết nối, một giá trị văn hóa có thể vượt ra khỏi hình thức khai thác ban đầu, hình thành thêm sản phẩm, dịch vụ và nguồn thu.

Vai trò thứ ba chính là trở thành điểm kết nối giữa vai trò kiến tạo của Nhà nước và năng lực tổ chức thị trường của doanh nghiệp. Nhà nước tạo điều kiện về cơ chế, dữ liệu, hạ tầng và môi trường đầu tư; doanh nghiệp tham gia phát triển sản phẩm, tìm kiếm khách hàng và mở rộng thị trường; người sáng tạo đóng góp nội dung, bản sắc và giá trị nghệ thuật. Sự phân công này chỉ thực sự hiệu quả khi doanh nghiệp được tham gia từ sớm, phương án kinh doanh được tính đến ngay từ khâu hình thành dự án, còn quyền lợi của người sáng tạo và chủ sở hữu tài sản văn hóa được bảo đảm.

Phát biểu tại lễ công bố, Bộ trưởng Bộ VHTT&DL Lâm Thị Phương Thanh nhấn mạnh yêu cầu thay đổi cách tổ chức hệ sinh thái để sản phẩm văn hóa đến được với thị trường và tiếp tục phát triển, gắn văn hóa với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Định hướng này cũng đặt ra yêu cầu nhìn nhận hiệu quả của các bài toán không chỉ qua việc hoàn thành nhiệm vụ hay đưa nền tảng vào vận hành, mà qua những giá trị thực tế được tạo ra.

Một dự án số hóa cần được đánh giá bằng khả năng cung cấp tư liệu cho sáng tạo; một sản phẩm văn hóa cần được nhìn nhận qua chất lượng, sức hấp dẫn và khả năng tìm được công chúng; một nền tảng cần chứng minh được năng lực kết nối các chủ thể và tạo ra giao dịch thực chất. Đồng thời, cần có cơ chế để nguồn thu quay trở lại nuôi dưỡng sáng tạo, giúp nghệ sĩ, nghệ nhân và doanh nghiệp tiếp tục đầu tư, phát triển sản phẩm mới.

Văn hóa Việt Nam không thiếu những câu chuyện hay, những di sản quý hay những con người tài năng. Điều cần thiết là một cách tổ chức đủ hiệu quả để các nguồn lực ấy được kết nối, chuyển hóa thành sản phẩm có sức cạnh tranh và tạo ra giá trị kinh tế. Việc xác định 17 bài toán trọng tâm đã góp phần cụ thể hóa hướng phát triển công nghiệp văn hóa, từ khai thác dữ liệu, ứng dụng công nghệ đến sản xuất sản phẩm và mở rộng thị trường. Quan trọng hơn, các nhiệm vụ đặt ra yêu cầu kết nối những khâu vốn dễ bị tách rời, để giá trị văn hóa không dừng ở tiềm năng hay những sản phẩm đơn lẻ, mà có thể tham gia vào chuỗi tạo ra giá trị kinh tế. Hiệu quả của cách tiếp cận này sẽ được khẳng định khi sản phẩm thực sự đến với công chúng, tạo doanh thu và đem lại nguồn lực tái đầu tư cho sáng tạo.