|
Tuy nhiên, tài năng không phải lúc nào cũng có cơ hội được phát huy. Xung quanh những tên tuổi lớn trong lịch sử các triều đại phong kiến vẫn có những câu chuyện về cảnh “sinh bất phùng thời”, về người có tài nhưng không gặp được minh chủ, có chí lớn mà không gặp thời thế. Từ đó có thể thấy, tài năng của một cá nhân dù xuất chúng đến đâu cũng khó tạo nên những giá trị lớn nếu thiếu môi trường để thi thố, cống hiến.
Bước ngoặt trong quan niệm về nhân tài ở Việt Nam hiện đại được thể hiện rõ trong tư tưởng Hồ Chí Minh về kiến quốc. Ngay sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định việc tìm kiếm, sử dụng người tài là một yêu cầu thiết yếu của công cuộc xây dựng đất nước. Trong bài viết Nhân tài và kiến quốc, đăng báo Cứu quốc ngày 14/11/1945, Người khẳng định: “Kiến thiết cần có nhân tài”. Người cũng chỉ rõ: “Nhân tài nước ta dù chưa nhiều lắm, nhưng nếu chúng ta khéo lựa chọn, khéo phân phối, khéo dùng thì nhân tài ngày càng phát triển, càng thêm nhiều”. Đó không chỉ là lời kêu gọi những người có tài năng, sáng kiến tham gia việc nước, mà còn đặt ra trách nhiệm của chính quyền trong việc tìm kiếm, đánh giá và sử dụng con người.
Thực tiễn những năm đầu xây dựng chính quyền cách mạng và kháng chiến đã cho thấy sức mạnh của tư tưởng ấy. Nhiều trí thức Việt Nam được đào tạo ở nước ngoài đã trở về, sẵn sàng đem tri thức, chuyên môn phục vụ đất nước, tiêu biểu như kỹ sư Trần Đại Nghĩa, bác sĩ Đặng Văn Ngữ cùng nhiều nhà khoa học, trí thức khác. Sự lựa chọn của họ không chỉ xuất phát từ lòng yêu nước mà còn từ niềm tin rằng tri thức và tài năng của mình có thể đóng góp cho vận mệnh dân tộc.
Tinh thần ấy tiếp tục được khẳng định trong đường lối của Đảng, nhất là quan điểm lấy nhân dân làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu, động lực và nguồn lực của phát triển. Từ bài viết Tìm người tài đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh đến những chủ trương hiện nay về thu hút, trọng dụng nhân tài, có thể nhận thấy sự nhất quán trong nhận thức: nguồn lực con người giữ vai trò quyết định đối với tương lai đất nước. Vấn đề đặt ra không chỉ là tìm được người có năng lực, mà còn phải xây dựng cơ chế để tài năng được phát hiện đúng, được sử dụng phù hợp và có điều kiện phát triển lâu dài.
Trong công tác xây dựng đội ngũ cán bộ, thu hút và trọng dụng nhân tài là một yêu cầu quan trọng nhằm nâng cao chất lượng hoạt động của bộ máy nhà nước, đáp ứng nhiệm vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Theo số liệu được dẫn trong các thông tin về chính sách thu hút nhân tài, từ năm 2017 đến nay, khoảng 1.500 sinh viên xuất sắc, nhà khoa học và người có tài năng đã tham gia khu vực công. Những kết quả này cho thấy nỗ lực mở rộng nguồn nhân lực chất lượng cao, song cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện chính sách để người tài có thể phát huy năng lực thực chất.
Bởi thu hút được người giỏi mới chỉ là bước đầu. Khả năng giữ chân và phát huy tài năng còn phụ thuộc vào môi trường làm việc, cơ hội phát triển chuyên môn, chế độ đãi ngộ và cách thức đánh giá. Người có năng lực cần được giao công việc phù hợp, được khuyến khích đề xuất sáng kiến và được đánh giá trên cơ sở hiệu quả, chất lượng đóng góp. Nếu cơ chế sử dụng nhân lực còn nặng về hình thức, thiếu linh hoạt hoặc chưa tạo đủ không gian cho tư duy độc lập, tài năng khó chuyển hóa thành kết quả cụ thể. Vì vậy, trọng dụng nhân tài không thể chỉ dừng ở chính sách tuyển chọn, mà phải được thực hiện đồng bộ trong đào tạo, bố trí, sử dụng, đánh giá và đãi ngộ.
Yêu cầu ấy không chỉ đặt ra đối với khu vực công. Trong tiến trình phát triển đất nước, nhân tài hiện diện ở nhiều lĩnh vực, từ khoa học, công nghệ, giáo dục đến kinh tế, văn hóa và nghệ thuật. Mỗi lĩnh vực có đặc thù riêng, đòi hỏi phương thức phát hiện và phát huy năng lực phù hợp. Đối với khoa học, đó là môi trường nghiên cứu khuyến khích tìm tòi, sáng tạo và tôn trọng kết quả thực chất. Đối với kinh tế, đó là điều kiện để các sáng kiến, công nghệ và tri thức được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị. Còn trong văn hóa, tài năng không chỉ tạo ra những tác phẩm có sức hấp dẫn mà còn góp phần gìn giữ ký ức dân tộc, bồi đắp đời sống tinh thần và lan tỏa những giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam.
Trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, tài năng là yếu tố quyết định khả năng chuyển hóa hiện thực thành những sáng tạo có giá trị thẩm mỹ và sức sống lâu dài. Vẻ đẹp quê hương, đất nước, những hy sinh trong chiến tranh, những biến chuyển của đời sống hay những rung động sâu kín của con người đều có thể trở thành chất liệu sáng tác. Nhưng chất liệu tự thân chưa làm nên tác phẩm. Chính trải nghiệm, tư duy, bản lĩnh và năng lực sáng tạo của nghệ sĩ mới tạo nên cách nhìn riêng, hình thức biểu đạt riêng, giúp tác phẩm vượt khỏi sự ghi chép thông thường để chạm tới cảm xúc và nhận thức của công chúng.
Bởi vậy, phát triển nhân tài văn hóa, nghệ thuật không thể chỉ dựa vào việc phát hiện những cá nhân đã bộc lộ năng khiếu, mà cần một quá trình bồi dưỡng lâu dài, từ giáo dục, đào tạo đến môi trường sáng tác và cơ chế bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo. Một nền văn hóa phát triển cần những tài năng được đào tạo bài bản, có nền tảng tri thức, trách nhiệm xã hội và khả năng đối thoại với đời sống đương đại. Đồng thời, môi trường sáng tạo phải đủ rộng mở để những tìm tòi mới có cơ hội hình thành, những cá tính nghệ thuật được phát triển và những giá trị khác biệt được nhìn nhận trên cơ sở chất lượng tác phẩm.
Trong thời đại số, yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết. Công nghệ đang làm thay đổi cách con người tiếp cận tri thức, sáng tác, phổ biến và thưởng thức các sản phẩm văn hóa. Những nền tảng số mở rộng cơ hội đưa tác phẩm đến công chúng, giúp người sáng tạo tiếp cận thị trường rộng lớn hơn. Nhưng sự phát triển nhanh chóng của công nghệ cũng đặt ra những thách thức mới, nhất là trong bảo vệ quyền tác giả và xác lập giá trị của lao động sáng tạo.
Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ con người xử lý thông tin, tìm kiếm chất liệu, thử nghiệm hình thức thể hiện và mở rộng khả năng sáng tác. Tuy nhiên, công cụ không thể thay thế hoàn toàn trải nghiệm sống, tư duy độc lập, chiều sâu cảm xúc và trách nhiệm của người sáng tạo đối với tác phẩm. Việc sử dụng AI vì thế cần đi cùng nhận thức đầy đủ về giới hạn công nghệ, sự minh bạch trong quá trình sáng tạo và cơ chế bảo vệ quyền lợi chính đáng của tác giả. Nếu không có những quy định phù hợp về quyền sở hữu trí tuệ và môi trường cạnh tranh công bằng, người sáng tạo có thể chịu thiệt thòi ngay trên chính những thành quả lao động của mình.
Nhìn rộng hơn, nhân tài không phải món quà ngẫu nhiên của số phận, càng không chỉ là kết quả của năng khiếu cá nhân. Tài năng cần được nuôi dưỡng bằng giáo dục, phát triển qua trải nghiệm, hoàn thiện trong môi trường làm việc và được bảo vệ bởi những cơ chế phù hợp. Từ gia đình, nhà trường đến các cơ sở nghiên cứu, cơ quan công quyền và thiết chế văn hóa, mỗi môi trường đều có vai trò nhất định trong việc nhận diện, bồi dưỡng và tạo cơ hội để con người phát huy năng lực. Đầu tư cho nhân tài vì thế cũng chính là đầu tư cho chất lượng nguồn lực, sức sáng tạo và khả năng phát triển bền vững của quốc gia.
Trong kỷ nguyên phát triển mới, khi tri thức, công nghệ và sức sáng tạo ngày càng trở thành những yếu tố quan trọng tạo nên năng lực cạnh tranh quốc gia, việc thu hút và trọng dụng nhân tài cần được đặt trong tầm nhìn dài hạn. Chính sách đúng phải đi cùng tổ chức thực hiện hiệu quả; cơ chế đãi ngộ phải gắn với môi trường làm việc; yêu cầu về năng lực phải đi đôi với cơ hội cống hiến. Đồng thời, mỗi người có tài năng cũng cần ý thức sâu sắc về trách nhiệm công dân, sử dụng tri thức và năng lực của mình để đóng góp cho cộng đồng, cho sự phát triển của đất nước.
Nhân tài là nguồn lực quốc gia, nhưng nguồn lực ấy chỉ thực sự phát huy giá trị khi được nhận diện, bồi dưỡng và trọng dụng đúng cách. Một đất nước muốn phát triển bền vững không chỉ cần những người tài, mà còn cần một môi trường biết tìm kiếm, khuyến khích và trao cơ hội cho tài năng. Đó vừa là trách nhiệm của Nhà nước và các thiết chế xã hội, vừa là điều kiện để trí tuệ, bản lĩnh và sức sáng tạo của con người Việt Nam được chuyển hóa thành động lực đưa đất nước vững vàng bước vào kỷ nguyên mới.
