Thành công từ triển lãm cá nhân đầu tay Chạm vào thinh không của cô chính là quả ngọt cho hành trình dấn thân, mang hơi thở đương đại và xung lực nội tâm thổi vào chất liệu sơn mài truyền thống. Phóng viên báo Văn nghệ đã có cuộc phỏng vấn với nữ họa sĩ nhằm giúp độc giả hiểu rõ hơn “thế giới tĩnh lặng” của cô.
- Được biết, Dương Linh Đan là một trong hai sinh viên lớp Sơn mài tài năng khóa đầu tiên của Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Không biết niềm đam mê với nghệ thuật sơn mài của Đan bắt đầu như thế nào?
Qua hai năm đầu đại học, sau khi đã được đào tạo về sáng tác trên các chất liệu, Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam có 3 lựa chọn để theo chuyên ngành: sơn dầu, lụa và sơn mài. Tôi thực sự bị cuốn hút bởi vẻ đẹp và kỹ thuật độc đáo của chất liệu sơn mài truyền thống khi sáng tác và cũng muốn thử thách bản thân xem đi được đến đâu với ngành học được coi là khó và khá nặng này. Trong quá trình sáng tác, lúc tranh được mài đi, các lớp sơn màu lộ diện theo cách đầy ngẫu nhiên bất ngờ, hoàn toàn không thể đoán trước được. Chính sự biến hóa đó đã tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của sơn mài đối với tôi, cho nên tôi đã quyết định lựa chọn theo đuổi thể loại tranh này. Rất may mắn khi ấy, tôi đã được tuyển chọn vào lớp Sơn mài tài năng khóa đầu tiên của nhà trường.
- Triển lãm đầu tay của Dương Linh Đan - Chạm vào thinh không diễn ra tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam vừa qua đã ghi ấn tượng trong lòng công chúng yêu hội họa. Nhiều người nhận định, đối với họ, “thinh không” là sự im lặng đáng sợ, nhưng với Linh Đan, dường như đó lại là một không gian an toàn, giàu sức sống. Là một họa sĩ khiếm thính, có bao giờ Đan nghĩ rằng chính sự tĩnh lặng những tưởng là khuyết thiếu ấy đã bồi đắp cho mình khi bước vào thế giới của nghệ thuật sơn mài?
Tôi thường không nghĩ nhiều, cũng không cố gắng lý giải quá nhiều về sự tĩnh lặng ấy. Tôi chỉ đơn giản tập trung vào việc mình đang làm và lắng nghe cảm xúc của bản thân trong quá trình sáng tác. Có lẽ chính sự yên tĩnh giúp tôi quan sát kỹ hơn, tập trung hơn và đi sâu hơn vào thế giới nội tâm của mình. Với tôi, “thinh không” không phải là khoảng trống đáng sợ, mà là một không gian đủ tĩnh để mình cảm nhận mọi thứ rõ ràng hơn, tập trung vào việc mình đang làm, chỉ cần làm tốt hơn những gì mình làm hôm qua là được rồi. Ngoài ra tôi thấy chất liệu sơn mài truyền thống với nhiều lớp sơn sâu lắng, sự lấp lánh của xà cừ, vàng, bạc… ẩn hiện thật hoàn hảo để thể hiện “thinh không” của tôi.
- Nhìn lại quá trình học tập, thực hành nghệ thuật sơn mài, Đan có thể chia sẻ về kỷ niệm nào đáng nhớ nhất…
Kỷ niệm với tôi trong những năm học chuyên ngành sơn mài tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam gần như gắn liền với mùa hè. Mà phải nói thật là mùa hè ở lớp học không chỉ nóng, mà nóng đến mức trở thành một ấn tượng khó quên. Khối lượng bài nghiên cứu sáng tác khá nhiều, kỹ thuật yêu cầu cao, khi phủ bạc, vàng lên tranh sơn mài, nhiều khi không được bật quạt. Những buổi treo bài để chấm điểm là lúc cả lớp tất bật từ sáng sớm, dọn lớp, chuẩn bị tác phẩm trong khi bụng đói meo... Dù vậy, sau mỗi buổi học, tôi luôn tự thưởng cho mình một cốc tào phớ mát lạnh trước cổng trường để xoa dịu cái nóng lẫn sự mệt mỏi. Thỉnh thoảng chúng tôi lại có dịp đi thực tập nông thôn, vất vả nhưng đổi lại là những trải nghiệm rất thật. Nhìn lại, dù học tập vất vả nhưng đó lại là những năm tháng sinh viên rất tươi đẹp, rất nóng, rất bừa bộn, nhưng cũng rất nhiều tiếng cười.
 |
| Họa sĩ trẻ Dương Linh Đan bên các tác phẩm trong triển lãm sơn mài “Chạm vào thinh không”. |
- Sơn mài là chất liệu của thời gian, sự chờ đợi và mài giũa gắn với những nguyên tắc thực hành khắt khe. Theo Dương Linh Đan, sáng tạo của nghệ sĩ nằm ở đâu trong không gian ấy? Đan có phương pháp thực hành, xử lý chất liệu ra sao để các tác phẩm của mình trở nên độc đáo, khác biệt?
Trước khi bắt tay vào sáng tác, tôi thường xác định việc: Mình muốn vẽ cái gì? Vẽ để làm gì? Tại sao vẽ nó? Tôi suy nghĩ, tưởng tượng rồi ghi phác thảo và chỉnh sửa nhiều mẫu vào nháp, chỉnh sửa cho đến hoàn thiện bản chính, xong mới đến thể hiện trên vóc để vẽ tranh sơn mài. Khi tiếp cận sơn mài, tôi muốn tôn trọng truyền thống, và có xu hướng mở rộng, phá vỡ giới hạn quen thuộc của bảng màu và bề mặt trong sáng tác, với mong muốn tranh sơn mài sẽ kế thừa truyền thống và cũng mang hơi thở đương đại.
Ngôn ngữ tạo hình của tôi nghiêng về khuynh hướng biểu hiện - trừu tượng, duy trì những dấu vết của hình ảnh cây hoa xấu hổ như biểu tượng cá nhân. Đó là loài hoa dại, nhỏ bé mong manh nhưng có sức sống mãnh liệt. Nhân vật trong tranh không được mô tả như chân dung cụ thể mà như dấu tích của xung lực nội tâm: thân thể có thể tan rã, kéo dài, bay lơ lửng giữa không gian cỏ cây hoa lá, đan xen với hình ảnh cây hoa xấu hổ…, không nhằm tạo kịch tính thị giác mà gợi trạng thái nửa thực, nửa mộng, tùy vào cảm nhận của người xem, bay bổng với sự tưởng tượng của mình.
- Chỉ sau 10 ngày mở cửa, 100% tác phẩm sơn mài triển lãm đã được kết duyên cùng các nhà sưu tập. Đây có lẽ là một trong những triển lãm sơn mài cá nhân đầu tiên của một nghệ sĩ trẻ đạt được điều này. Không biết, Đan đón nhận niềm vui này ra sao?
Tôi cảm thấy thật bất ngờ, hạnh phúc và biết ơn khi thấy những thành quả sau quá trình học tập và lao động của mình được đón nhận như vậy. Mọi thứ vượt xa kỳ vọng của mình. Đã có rất nhiều các ông bà, cô bác, các anh chị và các bạn yêu nghệ thuật đã ghé thăm triển lãm Chạm vào thinh không. Có những người đã ở lại cả buổi để tận hưởng không gian của triển lãm, dừng lại xem rất lâu bên các bức tranh về cây hoa xấu hổ, về phụ nữ, và cũng để lại rất nhiều dòng lưu bút đầy cảm xúc cho tôi. Thật sự, tôi thấy mình vô cùng hạnh phúc và trân trọng những tình cảm của mọi người đã dành cho mình và triển lãm cá nhân đầu tiên này.
- Là nghệ sĩ trẻ thực hành nghệ thuật truyền thống trong thời đại kỹ thuật số, Đan nhận thấy đâu là thuận lợi và thách thức lớn nhất? Liệu sự “tĩnh” của sơn mài có xung đột với sự chuyển động nhanh của cuộc sống hiện đại xung quanh?
Tôi nghĩ thuận lợi lớn nhất là nghệ sĩ ngày nay có nhiều cơ hội để kết nối và đưa tác phẩm đến gần công chúng hơn thông qua mạng xã hội hay các nền tảng trực tuyến. Một người trẻ vẫn có thể tự tạo không gian riêng cho mình mà không hoàn toàn phụ thuộc vào những con đường truyền thống trước đây. Tuy nhiên, thách thức cũng chính ở tốc độ của thời đại. Mọi thứ diễn ra rất nhanh, trong khi sơn mài là một chất liệu cần nhiều thời gian, sự kiên nhẫn và tính thủ công cao. Có những lớp sơn phải chờ khô, phải mài đi mài lại nhiều lần mới được như mong muốn thể hiện trên tranh. Tuy nhiên, với tôi sự chờ đợi ấy trong sáng tác không hẳn xung đột với đời sống hiện đại, mà ngược lại, nó giống như một khoảng lặng để mình chậm lại, quan sát và giữ sự tập trung giữa quá nhiều chuyển động xung quanh. Qua đó, nét sôi động của cuộc sống hiện đại sẽ được kết hợp hài hòa với cái “tĩnh” của sơn mài.
- Trong bối cảnh thị trường mỹ thuật Việt Nam hiện nay, Đan có mong muốn như thế nào về việc tạo cơ hội cho các họa sĩ trẻ gắn bó, phát triển với nghề?
Trong bối cảnh mỹ thuật Việt Nam hiện nay, tôi mong sẽ có thêm nhiều không gian trưng bày, quỹ hỗ trợ và cơ hội kết nối dành cho các họa sĩ trẻ, đặc biệt là những người theo đuổi các chất liệu truyền thống. Các nghệ sĩ trẻ chúng tôi rất cần được tạo điều kiện để có thể sống được bằng nghề và kiên trì với con đường sáng tác lâu dài, thay vì phải từ bỏ quá sớm vì áp lực kinh tế hay thiếu môi trường phát triển.
- Sau thành công của triển lãm đầu tay, sắp tới Đan có kế hoạch gì trên con đường phát triển hội họa của mình?
Hiện tại tôi tiếp tục sáng tác tranh sơn mài và thử nghiệm các thể loại khác nữa, và cũng mong muốn mình sẽ có thêm nhiều triển lãm cá nhân nữa trong tương lai.
- Xin cảm ơn họa sĩ!
Du Mi thực hiện
