Sân khấu truyền thống Việt Nam mang bề dày lịch sử hàng nghìn năm. Từ sân đình rộn rã tiếng trống chèo đến cung bậc bi hùng của nghệ thuật tuồng…, đã tạo nên diện mạo văn hóa độc bản, phản chiếu khí phách và tâm hồn của cả một dân tộc. Thế nhưng, khi bước vào bối cảnh kinh tế thị trường cùng cơn bão công nghệ của thế kỷ XXI, sân khấu cổ truyền đứng trước thách thức mang tính sống còn. Những đặc trưng như tính ước lệ cao, nhịp điệu chậm rãi của nghệ thuật truyền thống trở nên “lép vế” khi phải cạnh tranh với sự bùng nổ mạnh mẽ của các loại hình giải trí nhanh, trực quan hiện đại.
Nghị quyết số 80-NQ/TW, Nghị quyết số 28/2026/QH16 đánh dấu bước đột phá khi đưa ra định hướng, chính sách đặc thù để phát triển văn hóa, trong đó có nghệ thuật sân khấu truyền thống. Trên nền tảng này, sân khấu truyền thống buộc phải chuyển mình, đổi mới tư duy, sáng tạo. Soi chiếu vào hoạt động của đơn vị, Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam, NSND Lê Tuấn Cường cho đây là nền tảng đặc biệt quan trọng để sau khi hợp nhất thành Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam, tinh hoa của nghệ thuật sân khấu Việt Nam được hòa đồng, chảy cùng sự phát triển của đất nước, của dân tộc. Thời gian qua, nỗ lực của Nhà hát không chỉ giữ gìn các bộ môn nghệ thuật chèo, tuồng, cải lương, mà còn làm mới chúng để tiếp cận đa dạng đối tượng khán giả. “Xã hội thay đổi thì sân khấu cũng phải thay đổi sao cho phù hợp. Chúng tôi tin rằng, để bảo tồn được nghệ thuật truyền thống, phải kết hợp giữa giữ gìn giá trị cốt lõi và sáng tạo để nó trở nên gần gũi, hấp dẫn”, NSND Lê Tuấn Cường cho biết.
Minh chứng cho lối mở này là nhiều đơn vị nghệ thuật truyền thống mạnh dạn phá vỡ không gian biểu diễn truyền thống, xóa nhòa ranh giới giữa người diễn và người xem. Đơn cử tại Thành phố Hồ Chí Minh, các nghệ sĩ chủ động mang nghệ thuật “xuống đường”. Các trích đoạn cải lương hay hát bội vang lên giữa Phố đi bộ Nguyễn Huệ, trước Bưu điện Thành phố, Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh… trở thành điểm kết nối, níu chân du khách, đặc biệt là người trẻ với sân khấu truyền thống.
Bên cạnh mở rộng không gian vật lý, sự kết hợp liên ngành cũng là hướng đi hiệu quả. Như dự án Huyền sử Việt là sự kết hợp độc đáo giữa Nhà hát Cải lương Việt Nam và Liên đoàn Xiếc Việt Nam. Các tác phẩm Thượng Thiên Thánh Mẫu, Cây gậy thần, Trần Nhân Tông… tạo nên không gian nghệ thuật hòa quyện giữa ngôn ngữ hình thể của xiếc và sự da diết, trữ tình của cải lương, thu hút khán giả của cả hai loại hình. Theo Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng, kết hợp không có nghĩa đặt một cách cơ học hai loại hình đứng cạnh nhau theo kiểu xiếc minh họa cho cải lương hay cải lương làm nền cho xiếc. Ở đây, cải lương phát huy thế mạnh tự sự, lời ca và khả năng thể hiện nội tâm nhân vật; xiếc biểu đạt bằng chuyển động, hình thể và kỹ xảo. Đây là bước phát triển vừa giữ giá trị cốt lõi nghệ thuật truyền thống, vừa bổ sung thế mạnh của từng loại hình cho nhau.
Xu hướng cách tân sân khấu từ sự kết nối đa ngôn ngữ nghệ thuật còn thể hiện qua chương trình tạp kỹ Bí mật triều đại phép thuật mới đây của Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam. Tuồng, chèo, cải lương cùng xuất hiện trong một câu chuyện xuyên suốt, mỗi loại hình vẫn giữ ngôn ngữ riêng nhưng được đặt trong một cấu trúc trình diễn mới. Sự chuyển tiếp giữa các tiết tấu, âm nhạc, hình thể và cảm xúc tạo nên một không gian nghệ thuật đa dạng hơn.
Hay Liên hoan quốc tế Sân khấu thử nghiệm lần thứ VI năm 2025 cũng giới thiệu một số vở diễn có sự “bắt tay” chèo, cải lương, rối, múa và âm nhạc truyền thống như Các cụ gánh còng lưng của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Ninh Bình; vở Tấm - Cám của Nhà hát Múa rối Thăng Long với sự kết hợp giữa chèo và rối… Trước đó, hàng loạt tác phẩm tạo dấu ấn nhờ sự song hành của nhiều ngôn ngữ nghệ thuật cũng đã ra đời như Ngàn năm mây trắng (cải lương, chèo, hát xẩm, ca Huế); Kiều (ballet, ca trù, xẩm…). Qua đó, góp phần định hình xu hướng cách tân sân khấu Việt.
 |
| Để cạnh tranh với các loại hình giải trí hiện đại, sân khấu truyền thống buộc phải chuyển mình, đổi mới, sáng tạo. Ảnh: Nhà hát SKTT QGVN |
Từ kinh nghiệm thực tiễn, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, NSND Thúy Mùi nhìn nhận đối với nghệ thuật truyền thống trong thời điểm hiện tại, có hai hướng đi bắt buộc phải tiến hành song hành. Hướng thứ nhất là phải quyết tâm giữ gìn bằng được giá trị tinh hoa mà cha ông đã để lại. Hướng thứ hai quan trọng không kém, đó là không thể cứ ăn vào những gì cha ông để lại mà phải có sự sáng tạo mới, phải có những vở diễn làm sao đối thoại được với khán giả của ngày hôm nay. Cùng quan điểm, nghệ sĩ Vũ Mạnh Linh, Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam cho rằng mỗi loại hình có nét đặc trưng riêng, khi cùng biểu diễn trên một sân khấu phải tìm ra phương án phù hợp, hiệu quả để vẫn giữ được yếu tố đặc sắc riêng có của từng loại hình, vẫn ra được cái mới mẻ, sinh động chứ không phải hòa nhập, trộn lẫn vào nhau.
Đặc biệt, trong hành trình chuyển dịch mạnh mẽ từ ngôn ngữ biểu diễn đến không gian thưởng thức nhằm thu hút khán giả, có sự tham gia ngày càng nổi bật của lực lượng trẻ. Nhiều người trẻ đã mạnh dạn tạo ra các tác phẩm nghệ thuật giàu tính thử nghiệm, giúp mang tinh hoa sân khấu truyền thống ra bên ngoài và thổi những giá trị mới vào sân khấu truyền thống. Theo các chuyên gia, sáng tạo dưới quan điểm thẩm mỹ mới của người trẻ là hướng đi cần khuyến khích song đòi hỏi sự tinh tế để không đi quá xa truyền thống, tránh biến di sản thành những tác phẩm hiện đại đơn thuần.
Thời gian qua, không chỉ các nhà hát, đơn vị thuộc nhà nước mà nhiều dự án làm mới sân khấu truyền thống đã được các nhóm bạn trẻ thử nghiệm. Như dự án Sắc Xẩm đưa hát xẩm đến gần công chúng thông qua việc kết hợp âm nhạc xẩm đương đại cùng trình diễn thời trang. Chương trình Thương ca Vọng Huế nỗ lực lan tỏa di sản ca Huế qua sự kết hợp biểu diễn cùng các talkshow giao lưu trực tiếp. Trong khi đó, dự án Mạch Lam Giang tôn vinh tình yêu quê hương đất nước qua từng điệu ví, giặm Nghệ Tĩnh..., mở ra không gian gặp gỡ đầy cảm xúc giữa di sản và khán giả, biến sân khấu thành một cầu nối di sản sống động.
Tuy nhiên, để tạo ra những bước đột phá sâu rộng và đưa sân khấu trở thành món ăn tinh thần hấp dẫn cho công chúng hôm nay, đặc biệt là khán giả trẻ, cần có hệ thống giải pháp đồng bộ. TS Trần Thị Minh Thu, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam đúc kết muốn lấy lại vị thế và biến sân khấu thành món ăn tinh thần hấp dẫn cho công chúng thời nay, giải pháp cốt yếu là sáng tạo. Sân khấu truyền thống phải tự đổi mới, tìm kiếm hình thức truyền tải theo kịp xu hướng thời đại. Nhân lực của sân khấu truyền thống phải kết hợp sự am hiểu sâu sắc về di sản với tư duy sáng tạo, chuyển tải linh hoạt các giá trị cốt lõi của cha ông bằng ngôn ngữ phù hợp với thị hiếu khán giả. Cùng với việc hoàn thiện chính sách cho nghệ sĩ, cơ chế đặc thù cho nghệ thuật sân khấu truyền thống sẽ tạo “kiềng ba chân” để sân khấu Việt Nam phát triển.
Trong bối cảnh hiện nay, sân khấu truyền thống đòi hỏi những người đứng đầu các thiết chế nghệ thuật phải am hiểu chuyên môn, dám nghĩ, dám làm, dám thử nghiệm. Sân khấu đòi hỏi các chính sách thu hút nhân tài và đãi ngộ xứng đáng để nghệ sĩ yên tâm cống hiến, sáng tạo. Bên cạnh đó là tăng cường hỗ trợ từ tài chính, hoàn thiện hạ tầng biểu diễn, ươm mầm nhân lực trẻ, đến đầu tư trọng điểm, đặt hàng sáng tác các chương trình nghệ thuật chất lượng cao... Cùng với những chủ trương, chính sách lớn về phát triển văn hóa, công nghiệp văn hóa của Đảng, Nhà nước, hành trình tìm kiếm tiếng nói mới cho sân khấu truyền thống Việt Nam hứa hẹn sẽ đóng góp hiệu quả vào đời sống, ghi dấu trong dòng chảy văn hóa đương đại.
