Không gian công cộng vốn là nơi chia sẻ: chia sẻ không khí, tiện ích, sự an toàn. Nhưng khi một người châm thuốc, toàn bộ cộng đồng trở thành nạn nhân bất đắc dĩ. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, khói thuốc thụ động chứa hơn 7.000 chất hóa học, trong đó có ít nhất 70 chất gây ung thư. Trẻ em hít khói thuốc có nguy cơ viêm phổi, hen suyễn; phụ nữ mang thai bị ảnh hưởng tới thai nhi; người cao tuổi dễ mắc bệnh tim mạch.
Hút thuốc không chỉ là hành vi cá nhân – mà là xâm phạm sức khỏe cộng đồng. Bản chất của không gian công cộng là công bằng, nhưng khói thuốc đã vô hiệu hóa nguyên tắc ấy.
Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá của Việt Nam đã nghiêm cấm hút thuốc tại nhiều địa điểm công cộng: trường học, bệnh viện, cơ quan, phương tiện giao thông công cộng… Nhưng thực tế lại là những quán cà phê treo biển “Cấm hút thuốc” bên cạnh gạt tàn đầy ắp. Những nhà chờ xe buýt bị biến thành nơi "giải sầu" cho người hút.
Sự thiếu chế tài cụ thể, lực lượng kiểm tra mỏng, và thói quen “nhắm mắt cho qua” của nhiều cơ sở kinh doanh khiến quy định trở thành hình thức. Trong một khảo sát tại Hà Nội, hơn 60% người dân cho biết họ vẫn thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc tại nơi cấm hút.
 |
Trong khi người hút được thỏa mãn cơn nghiện, thì người không hút không có lựa chọn nào ngoài việc hít vào. Phụ huynh phải kéo con vào phòng kín ở bệnh viện, sinh viên phải tránh xa ký túc xá bị "ám khói", nhân viên văn phòng phải chịu đựng góc hút trong tầng hầm... Quyền được hít thở không khí sạch – một quyền cơ bản – đang bị xâm phạm một cách âm thầm nhưng sâu sắc.
Phơi nhiễm khói thuốc thụ động tại không gian công cộng không chỉ mang lại những triệu chứng tức thời như rát họng, khó chịu, mà còn dẫn tới tổn thương nghiêm trọng: nguy cơ tăng bệnh tim mạch, đột quỵ, ung thư phổi ở người không hút. Một nghiên cứu đăng trên Nature Medicine năm 2023 cho biết: SHS làm tăng ít nhất khoảng 8% nguy cơ mắc bệnh tim thiếu máu, đột quỵ, đái tháo đường loại 2 và ung thư phổi. Trẻ em và phụ nữ – đặc biệt là phụ nữ mang thai – càng dễ bị tổn thương vì hành lang hô hấp và hệ miễn dịch của họ còn non nớt.
Câu hỏi đặt ra: Ai sẽ đứng về phía số đông im lặng ấy?
Thực thi nghiêm luật cấm hút nơi công cộng: Không thể chỉ dừng lại ở biển báo. Cần tăng kiểm tra, xử phạt công khai, đưa hình thức xử phạt hành chính vào thực tế như một thông điệp răn đe mạnh mẽ.
Khuyến khích mô hình không gian xanh – không khói: Trường học, công viên, thư viện, quán cà phê – tất cả đều có thể trở thành "khu vực không khói" nếu được cộng đồng ủng hộ.
Trao quyền cho người không hút: Đưa đường dây nóng phản ánh hành vi hút nơi cấm, phát triển ứng dụng thông báo khói thuốc, và mở rộng các chiến dịch truyền thông kêu gọi quyền được bảo vệ sức khỏe.
Khói thuốc nơi công cộng không đơn giản là vấn đề văn hóa ứng xử – mà là một cuộc tranh đấu cho quyền được sống khỏe mạnh, công bằng và văn minh. Một xã hội phát triển không chỉ đo bằng GDP, mà còn đo bằng cách nó đối xử với những người yếu thế: trẻ em, thai phụ, người cao tuổi – những người không thể tự bảo vệ mình trước làn khói độc.
Đã đến lúc câu hỏi "Hút thuốc thì đã sao?" phải nhường chỗ cho một câu hỏi khác: "Ai chịu trách nhiệm khi khói thuốc đi qua đời người khác?"
