Ngày 23/4, ca sĩ Cẩm Ly và Hòa Minzy phát hành MV Người Việt mình thương nhau, sáng tác của nhạc sĩ Châu Đăng Khoa, thuộc dự án nghệ thuật cộng đồng Vietnam Love. Ban đầu, bài hát nhận được nhiều phản hồi tích cực, được chia sẻ rộng rãi như một sản phẩm mang tinh thần đoàn kết dân tộc. Tuy nhiên, không lâu sau khi phát hành, câu hát “Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu” bắt đầu gây ra làn sóng phản biện trên các nền tảng mạng xã hội. Phần lớn ý kiến cho rằng tác giả đã dùng hình ảnh sai kiến thức, đi ngược lại quy luật tự nhiên và trái với tri thức văn hóa mà nhiều thế hệ người Việt đã quen thuộc.
Thực tế, “lúa chín cúi đầu” là hiện tượng sinh học hoàn toàn tự nhiên. Khi hạt lúa chín, phần sữa bên trong đặc lại, hạt trở nên chắc và nặng hơn khiến phần ngọn tự nhiên uốn cong xuống. Đây chính là dấu hiệu của một vụ mùa bội thu. Ngược lại, lúa chín mà vẫn đứng thẳng thường là lúa lép, bên trong rỗng, không có giá trị.
Trong kho tàng ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam, “lúa chín cúi đầu” không chỉ là hình ảnh nông nghiệp thuần túy mà đã trở thành một biểu tượng mang tầng nghĩa sâu sắc về đạo đức và lối sống.
Trao đổi với phóng viên, Tiến sĩ ngôn ngữ học Đỗ Anh Vũ cho biết cụm từ “lúa chín cúi đầu” xuất hiện trong nhiều câu ngạn ngữ quen thuộc: “Sông sâu tĩnh lặng, lúa chín cúi đầu”; “Lúa chín cúi đầu, người khiêm ít tiếng”; “Cúi đầu là bông lúa, ngẩng đầu là cỏ dại”... Tất cả đều nhất quán với một triết lý: người có thực tài thường khiêm nhường, tự tin vào nội tại nên không cần khoe khoang để được công nhận.
Chính vì vậy, khi câu hát “Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu” xuất hiện, nó gần như “đi ngược” với hệ thống tri thức dân gian đã ăn sâu trong đời sống văn hóa và giáo dục của nhiều thế hệ người Việt.
Trước làn sóng tranh cãi, nhạc sĩ Châu Đăng Khoa đã lên tiếng giải thích. Anh khẳng định hiểu rõ ý nghĩa của câu “lúa chín cúi đầu” nhưng chủ ý sử dụng theo nghĩa mở rộng. Theo anh, câu hát không phủ nhận sự khiêm nhường hay cổ vũ cho sự kiêu ngạo, mà nhằm ca ngợi tinh thần người Việt Nam không cúi đầu, không khuất phục trước nghịch cảnh, cường quyền, bom đạn trong lịch sử giữ nước.
Tuy nhiên, công chúng khó chấp nhận lời giải thích của nhạc sĩ Châu Đăng Khoa bởi hai điểm. Thứ nhất, câu “Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu” vừa sai về kiến thức tự nhiên, vừa không khớp với hình ảnh “lúa chín cúi đầu” mà nhiều thế hệ người Việt đã quen thuộc trong sách vở, nghệ thuật và giáo dục. Nếu muốn được công nhận như một cách dùng hình ảnh sáng tạo và táo bạo, tác phẩm cần đủ sức nặng về nội dung và chiều sâu nghệ thuật. Đáng tiếc, tác phẩm chưa đủ sức nặng, nên cách giải thích của tác giả không đủ sức thuyết phục đám đông.
Thứ hai, với từ “nhưng” được dùng để nối hai mệnh đề “Lúa chín cao” và “chẳng hề cúi đầu”, Châu Đăng Khoa vẫn chưa làm rõ được mối quan hệ giữa hai ý này là gì. “Lúa chín cao” (người Việt tài giỏi) và “chẳng hề cúi đầu” (kiên cường, bất khuất) không phải hai ý đối lập, mâu thuẫn hay có quan hệ nhượng bộ với nhau. Dùng từ “nhưng” trong trường hợp này là khiên cưỡng và dễ khiến người nghe hiểu theo nghĩa ngô nghê, phản tác dụng, điều mà thực tế đã xảy ra.
Tiến sĩ Đỗ Anh Vũ nhận định việc tác giả dùng hình ảnh “lúa chín cúi đầu” để chuyển sang ý người Việt không khuất phục trước ngoại xâm là “rất khiên cưỡng”. Theo ông, đây là cách “đánh tráo khái niệm”, khi tác giả tự gán thêm ý nghĩa chủ quan và muốn dẫn dắt người nghe đi theo định hướng của mình, trong khi công chúng đã quá quen với cách hiểu từ bao lâu nay. “Điều này cho thấy người sử dụng ngôn ngữ chưa thực sự am tường về ‘cổ mẫu’ hay nghĩa gốc của biểu tượng”, ông thẳng thắn.
Từ đó ta có thể thấy rằng, không phải cứ khác đi là sáng tạo. Vận dụng mà thiếu sự tìm hiểu kỹ hoặc đặt vào hoàn cảnh không phù hợp thì trở thành tùy tiện. Và khi sản phẩm ra đời mà người nghe cảm thấy gợn, vướng, không hợp lý, đó là thất bại của người sáng tác.
Tiến sĩ Đỗ Anh Vũ cũng chỉ ra việc lựa chọn ca từ trong âm nhạc đôi khi chịu ràng buộc bởi giai điệu, cao độ, trường độ, dẫn đến sự “gượng ép” nhất định. Tuy nhiên, điều đó chỉ có thể được cảm thông ở mức độ nhất định, bởi khán giả luôn kỳ vọng một sản phẩm hoàn chỉnh cả về âm nhạc lẫn ngôn ngữ.
Cuối cùng, đơn vị sản xuất xác nhận câu vô nghĩa “Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu” được thay bằng “dẫu bão giông, kiên cường luôn vững vàng”. Câu hát mới rõ ràng hơn về ý nghĩa và tránh được sự “va chạm” với tri thức văn hóa dân gian.
Thời gian qua, dòng nhạc yêu nước được nhiều nghệ sĩ hăng hái tham gia sáng tạo và được công chúng ủng hộ nhiệt tình. Tuy nhiên, việc sáng tác và sản xuất quá nhanh, ồ ạt có thể dẫn tới chất lượng giảm sút. Trước vụ việc của Châu Đăng Khoa, MV Kiếp sau vẫn là người Việt Nam bị chỉ trích vì lạm dụng AI, có sai sót. Sau đó, đơn vị sản xuất gỡ sản phẩm nhưng không có lời xin lỗi về những sai sót đó.
Nhạc sĩ - nhà phê bình âm nhạc Nguyễn Quang Long nhìn nhận tín hiệu tích cực khi giới trẻ ngày càng quan tâm đến những chủ đề lớn như Tổ quốc, quê hương, đất nước. Người trẻ mang vào đó cách nghĩ, cách cảm và thẩm mỹ rất khác thế hệ trước, tạo ra sự nối tiếp và giúp những đề tài lớn đến gần hơn với công chúng thời nay.
Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn: “nhiều” chưa hẳn đồng nghĩa với “tốt”. Nhìn vào một số ca khúc gần đây, phần âm nhạc khá phong phú nhưng ca từ đôi khi khó hiểu, “đao to búa lớn”, thậm chí sáo rỗng. Điều quan trọng nhất của một bài hát về chủ đề yêu nước là hình tượng và tính biểu tượng trong nghệ thuật. Không phải cứ nói những điều lớn lao là chạm được cảm xúc, vì chính những hình ảnh cụ thể, giàu sức gợi mới làm nên sức sống lâu dài cho một tác phẩm nghệ thuật.
Những tác phẩm âm nhạc yêu nước thực sự đi cùng năm tháng thường không cần đến ngôn ngữ hùng tráng hay lời lẽ phô trương. Tình ca của Hoàng Việt không hề nhắc đến chiến trận hay hy sinh, chỉ hát về tiếng gọi của người đi xa với người ở lại, vậy mà chạm đến tận cùng nỗi lòng người Việt qua nhiều thế hệ với nỗi nhớ quê hương được nén vào những hình ảnh giản dị không thể thay thế. Hoặc với Đất nước trọn niềm vui của Hoàng Hà cũng vậy, sức mạnh của bài hát không nằm ở chỗ nó nói gì về ngày thống nhất, mà ở chỗ để người nghe tự cảm thấy niềm vui ấy từ bên trong, qua từng giai điệu vỡ òa như chính khoảnh khắc lịch sử.
Đó là điều mà nhạc sĩ Nguyễn Quang Long muốn nhấn mạnh: Hình tượng nghệ thuật đủ mạnh thì không cần giải thích, không cần dẫn dắt, nó tự tìm đường vào lòng người. “Rất cần tìm hiểu và cân nhắc khi sử dụng một hình ảnh cụ thể để tượng trưng cho một điều gì đó mang tinh thần dân tộc. Nếu một nhạc sĩ trẻ sử dụng hình ảnh chưa chuẩn, cần được nhìn nhận một cách khách quan, công tâm để rút kinh nghiệm và cẩn thận hơn cho những sáng tác về sau”, ông Nguyễn Quang Long cho biết.
Âm nhạc yêu nước không thiếu “đất” để thể hiện, nhưng những tác phẩm thực sự chạm đến lòng người và đứng vững qua thời gian đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc, không chỉ về cảm xúc mà còn về kiến thức và bản lĩnh nghề nghiệp.
 |
| Ca sĩ Hòa Minzy (trái) và ca sĩ Cẩm Ly trong MV "Người Việt mình thương nhau". |
