 |
| Năm 2023, Việt Nam thực hiện nhiều hoạt động quảng bá sách, bản quyền tại Hội sách Thiếu nhi châu Á, Singapore. Ảnh: AFCC. |
“Bản thân chúng ta không chỉ tiếp nhận tri thức thế giới về mà chúng ta phải mang câu chuyện Việt Nam ra thế giới, đó là sức mạnh mềm của chúng ta”. Ông Nguyễn Nguyên - Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch - phát biểu tại Hội nghị tổng kết công tác xuất khẩu, nhập khẩu xuất bản phẩm (Hội nghị) diễn ra đầu tháng 12.
Làm sao để tăng xuất khẩu sách ra thế giới cũng là một câu hỏi lớn mà cơ quan quản lý, nhiều đơn vị hoạt động trong ngành sách cùng tìm lời giải.
Hiện nay cả nước có 28 đơn vị được cấp giấy phép hoạt động kinh doanh xuất bản phẩm nhập khẩu, trong đó có 19 doanh nghiệp thường xuyên có đơn hàng nhập khẩu, 9 đơn vị nhập khẩu còn lại không có đơn hàng phát sinh và không làm thủ tục nhập khẩu xuất bản. Trong khi đó, chỉ có 5 doanh nghiệp thực hiện thường xuyên việc xuất khẩu xuất bản phẩm của Việt Nam ra nước ngoài. Tương quan, lượng doanh nghiệp nhập khẩu sách gấp hơn 5 lần số doanh nghiệp xuất khẩu.
Về số lượng, theo số liệu báo cáo của Cục Xuất bản, In và Phát hành, tổng số lượng nhập khẩu năm 2023- 2024 và 6 tháng đầu năm 2025 là 181.728 tên xuất bản phẩm với số lượng 14,7 triệu bản sách. Kim ngạch nhập khẩu ước tính đạt khoảng 65 triệu USD. Ở chiều ngược lại, cùng giai đoạn trên, “Chưa có điểm đột phá” là tổng kết của Cục Xuất bản, In và Phát hành về tình hình xuất khẩu xuất bản phẩm. Cụ thể, tổng số lượng xuất khẩu đạt 14.867 tên xuất bản phẩm với hơn 1 triệu bản sách và đĩa các loại; kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng hơn 260.000 USD. Như vậy, tương quan trong 2,5 năm, lượng nhập khẩu xuất bản phẩm gấp khoảng 14 lần lượng xuất khẩu.
Xuất bản phẩm nhập khẩu đa dạng, phong phú về thể loại thuộc nhiều ngôn ngữ khác nhau, chủ yếu là tiếng Anh, Pháp, Trung, Nhật, Hàn. Thị trường nhập khẩu tập trung chính tại các nước: Anh, Mỹ, Úc, Pháp, Nhật, Singapore, Hàn Quốc, Trung Quốc, Ấn Độ, Đức, Hà Lan. Nội dung xuất bản phẩm nhập khẩu đa dạng, phong phú về thể loại, thuộc nhiều nhà xuất bản, nhà cung cấp trên thế giới. Trong đó, các doanh nghiệp có số lượng xuất bản phẩm đăng ký nhập khẩu cao như: Công ty Cổ phần Phát hành sách thành phố Hồ Chí Minh; Công ty trách nhiệm hữu hạn Bán lẻ Phương Nam; Công ty TNHH Sách Á Châu; Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu và Phát triển Văn hóa; Công ty Xuất nhập khẩu sách, báo Việt Nam.
Xuất bản phẩm xuất khẩu chủ yếu là sách giới thiệu, quảng bá về đất nước, con người Việt Nam. Thị trường xuất khẩu theo đơn hàng nhỏ, lẻ như Lào, Nhật Bản, Mỹ, Úc…
Nhận định chung về hoạt động xuất, nhập khẩu sách, Cục Xuất bản, In và Phát hành nêu quy mô và năng lực của phần lớn các doanh nghiệp còn nhỏ, chưa chủ động trong việc xúc tiến, hợp tác kinh doanh với các doanh nghiệp nước ngoài; các doanh nghiệp xuất khẩu, nhập khẩu xuất bản phẩm thiếu sự liên kết khi tham gia thị trường nước ngoài; chưa chủ động liên kết với các nhà xuất bản, doanh nghiệp phát hành để khai thác nguồn hàng xuất khẩu.
Việc nhập khẩu nhiều xuất bản phẩm giúp cập nhật tri thức thế giới, đưa thành tựu tri thức thế giới về Việt Nam. Song ở chiều ngược lại, việc xuất khẩu xuất bản phẩm, mà chủ yếu là sách cũng có vai trò to lớn.
Hiện nay, nhu cầu trao đổi bản quyền, chuyển ngữ, xuất khẩu sách Việt Nam sang các nước, các cộng đồng người Việt tại nước ngoài tăng mạnh, mở ra cơ hội mở rộng thị trường cho ngành xuất bản. Các đơn vị hoạt động trong ngành xuất nhập khẩu sách đã có đề xuất nhằm thúc đẩy đưa sách Việt ra thế giới.
Muốn làm được việc đó, một trung tâm bản quyền uy tín, hoạt động năng nổ, hiệu quả là rất cần thiết. Đại diện Cục Xuất bản, In và Phát hành cho rằng Hội Xuất bản Việt Nam - hội nghề nghiệp của các đơn vị làm sách - nên nghiên cứu, đứng ra thành lập Trung tâm bản quyền, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp có sàn giao dịch chính thức, tư vấn, hỗ trợ pháp lý, quảng bá sách của Việt Nam với các đơn vị xuất bản quốc tế.
Để quảng bá sách Việt, cần có chiến lược tiếp thị hiệu quả. Công ty FAHASA cho rằng cần có chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp quảng bá sách thông qua hội chợ, chương trình giao lưu bản quyền quốc tế, kết nối với các nhà phát hành nước ngoài để xuất khẩu những ấn phẩm tốt của Việt Nam ra các nước. Để tăng cường nhận diện sách Việt trên trường quốc tế, công ty Alpha Books đề xuất Nhà nước hỗ trợ các đơn vị trong nước tham gia hội chợ sách lớn dưới tư cách quốc gia. Công ty văn hóa Phương Nam cho rằng cần xúc tiến thương mại có trọng tâm, trong đó việc tham gia các hội chợ sách quốc tế lớn là cầu nối quan trọng. Hoạt động này vừa giúp nâng cao hình ảnh và tăng cơ hội xuất khẩu sách Việt Nam, vừa tạo điều kiện để tìm hiểu, nắm bắt kịp thời các xu hướng sách mới nhất từ thế giới để nhập khẩu.
Trong thời đại số, cách đưa tri thức ra thế giới nhanh nhất là sách số. Công ty FAHASA cho rằng nhà nước cần có chính sách để phát triển sách số, đơn giản hóa thủ tục xác nhận hoạt động phát hành xuất bản phẩm điện tử, giảm bớt điều kiện, hồ sơ phức tạp; chỉ giữ lại các yêu cầu cần thiết để đảm bảo kiểm soát nội dung, công nghệ và an toàn dữ liệu. Khuyến khích phát triển nội dung số và xây dựng cơ chế minh bạch trong quản lý xuất bản phẩm điện tử, tránh chồng chéo giữa các quy định hiện hành.
Alpha Books từng thành lập chi nhánh ở Mỹ với tên Alpha America để xuất khẩu sách Việt ra nước ngoài, sau thời gian ngắn hoạt động phải đóng cửa chi nhánh quốc tế. Từ thực tiễn hoạt động của mình, đại diện Alpha Books cho rằng nhà xuất bản/doanh nghiệp trong nước cần xây dựng chiến lược xuất khẩu sách dài hạn cho từng thị trường hướng tới; đầu tư vào dịch thuật và hoạt động bản quyền; phát triển sách điện tử, sách nói như một kênh xuất khẩu tri thức.
Trong khi đó, Công ty Cổ phần Văn hóa Phương Nam đề cao các giải pháp nền tảng. Trong đó, năng lực nghiên cứu thị trường và chọn lọc danh mục sách để quảng bá cần được dựa trên nghiên cứu thị trường bài bản, bám sát nhu cầu của độc giả từng khu vực. Chất lượng nội dung và hình thức sách cần đạt chuẩn quốc tế để đảm bảo sức cạnh tranh.
Để xuất khẩu sách, cần có nguồn nhân lực có chuyên môn cao. Đội ngũ dịch giả, biên tập, mua bản quyền và nhân lực chuyên ngành có trình độ ngoại ngữ tốt, am hiểu luật bản quyền quốc tế và đặc biệt là kiến thức chuyên sâu trong các lĩnh vực mới như Trí tuệ nhân tạo, Kinh tế số, Công nghệ sinh học…
Công ty TNHH một thành viên Xuất nhập khẩu sách báo Việt Nam (XUNHASABA) là đơn vị gần 70 năm kinh nghiệm hoạt động trong lĩnh vực xuất nhập khẩu xuất bản phẩm. Đơn vị: Tăng cường hợp tác quốc tế, mở rộng nhà cung cấp giá cạnh tranh; Phát triển nhóm khách hàng tổ chức; mở rộng dịch vụ theo đặt hàng chuyên sâu; Đào tạo nguồn nhân lực về bản quyền, logistic, nghiên cứu thị trường.
Mới đây, Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, trong đó xác định xuất bản là một trong 10 ngành công nghiệp văn hóa chủ chốt. Đó là tiền đề quan trọng để xây dựng các chính sách phù hợp khuyến khích xuất bản phát triển. Trong bối cảnh toàn cầu hóa mạnh mẽ, phát huy lợi thế của ngành tri thức - văn hóa, việc đẩy mạnh xuất khẩu bản quyền, xây dựng thương hiệu xuất bản Việt Nam sẽ góp phần quan trọng trong phát triển công nghiệp văn hóa. Đưa sách ra thế giới là cách quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam. Đó không chỉ là nỗ lực đóng góp tri thức Việt vào dòng chảy tri thức nhân loại, mà còn đóng góp cho nền kinh tế nước nhà.
