Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Trần Hoàng nhấn mạnh như vậy khi trò chuyện với phóng viên báo Văn nghệ về vấn nạn vi phạm bản quyền lâu nay và quyết tâm của Chính phủ trong việc chống vi phạm bản quyền, xây dựng thị trường nội dung và công nghiệp sáng tạo phát triển lành mạnh.
Ông Trần Hoàng khẳng định công điện của Thủ tướng Chính phủ về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có khả năng mở ra giai đoạn siết chặt thực thi quyền sở hữu trí tuệ mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.
|
- Thưa ông, thời gian qua, tình trạng vi phạm sở hữu trí tuệ, vi phạm bản quyền tác giả tác động thế nào tới hoạt động sáng tạo cũng như kinh tế của đất nước?
- Hiện nay, vấn đề xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan đã trở thành thách thức toàn cầu trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI).
Nhờ sự phát triển của công nghệ, việc tiếp cận, sao chép, chỉnh sửa và phát tán tác phẩm trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Điều này tạo ra cơ hội rất lớn cho phổ biến tri thức, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ xâm phạm quyền tác giả với quy mô và mức độ lớn.
Trước đây, vi phạm chủ yếu là sao chép đĩa lậu, in sách lậu hoặc sử dụng tác phẩm không xin phép trong phạm vi nhỏ. Nhưng hiện nay, hành vi xâm phạm đã chuyển sang môi trường số với quy mô và tính chất phức tạp.
Đáng lo ngại là nhiều hành vi vi phạm không còn mang tính tự phát mà đã biến tướng thành mô hình kinh doanh có tổ chức bất hợp pháp. Điều này khiến thị trường bị méo mó nghiêm trọng. Hậu quả đầu tiên và trực tiếp nhất là làm suy giảm động lực sáng tạo.
Thứ hai, vi phạm bản quyền gây thiệt hại kinh tế rất đáng kể. Công nghiệp văn hóa hiện nay không chỉ là hoạt động văn hóa, nghệ thuật đơn thuần mà đã trở thành một ngành kinh tế quan trọng. Một bộ phim, album âm nhạc hay chương trình biểu diễn có thể tạo ra chuỗi giá trị lớn: sản xuất, phát hành, quảng cáo, du lịch, thương mại, nền tảng số… Khi bản quyền bị xâm phạm, nguồn thu hợp pháp của doanh nghiệp và người lao động trong ngành bị thất thoát, kéo theo thất thu thuế cho Nhà nước.
Ngoài ra, tình trạng vi phạm kéo dài còn ảnh hưởng đến môi trường đầu tư và uy tín quốc gia. Các doanh nghiệp quốc tế thường rất quan tâm đến mức độ bảo hộ sở hữu trí tuệ trước khi đầu tư vào thị trường nội dung số, giải trí hay công nghệ. Nếu việc thực thi pháp luật không đủ mạnh, Việt Nam sẽ khó thu hút các dự án lớn trong lĩnh vực công nghiệp sáng tạo và kinh tế số.
Một hệ quả khác là tạo ra tâm lý “xài miễn phí” trong xã hội. Khi công chúng quen với việc tiếp cận nội dung không trả phí hoặc không quan tâm đến bản quyền, thì việc xây dựng một thị trường nội dung chuyên nghiệp sẽ rất khó khăn.
- Để việc tôn trọng sở hữu trí tuệ từ nay sẽ được thực thi sâu rộng và bền vững chứ không chỉ là chiến dịch ngắn hạn, theo ông cần làm những gì từ các phía?
- Nếu chỉ xử lý theo từng đợt cao điểm thì hiệu quả sẽ có, nhưng để tạo ra thay đổi lâu dài về văn hóa pháp lý và hành vi thị trường thì có nhiều việc phải làm.
Trước hết, từ phía Nhà nước, điều quan trọng nhất là duy trì tính nhất quán và liên tục trong thực thi pháp luật. Thị trường chỉ thay đổi khi các tổ chức, cá nhân hiểu rằng vi phạm bản quyền chắc chắn sẽ bị phát hiện và xử lý với sức răn đe đủ mạnh.
Điều này đòi hỏi phải tăng cường kiểm tra, thanh tra, điều tra chuyên sâu đối với các hành vi xâm phạm có tổ chức; áp dụng nghiêm các chế tài dân sự, hành chính và hình sự; rút ngắn thời gian xử lý tranh chấp; đồng thời nâng cao năng lực cho lực lượng thực thi trong môi trường số.
Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật cũng cần tiếp tục hoàn thiện để theo kịp thực tế công nghệ. Hiện nay, nhiều vi phạm diễn ra trên nền tảng xuyên biên giới, có yếu tố AI, livestream, nội dung ngắn, khai thác dữ liệu số… nên cơ chế quản lý và xác lập quyền phải cập nhật liên tục.
Thứ hai, các nền tảng công nghệ và doanh nghiệp trung gian cần phải có trách nhiệm cao hơn. Trong thời đại số, các nền tảng không thể chỉ hưởng lợi từ lưu lượng truy cập mà đứng ngoài câu chuyện bản quyền.
Các nền tảng cần chủ động áp dụng công nghệ nhận diện nội dung vi phạm; minh bạch cơ chế gỡ bỏ nội dung; chia sẻ doanh thu công bằng; phối hợp nhanh với cơ quan chức năng cũng như chủ sở hữu quyền.
Ở nhiều quốc gia, trách nhiệm của nền tảng số chính là yếu tố quyết định hiệu quả chống vi phạm bản quyền.
Thứ ba, bản thân các chủ thể sáng tạo cũng cần chuyên nghiệp hơn trong quản trị tài sản trí tuệ. Người sáng tạo cần chủ động đăng ký quyền; chuẩn hóa hợp đồng; sử dụng công nghệ theo dõi khai thác tác phẩm; xây dựng cơ chế thương mại hóa bài bản.
Thứ tư, muốn thay đổi bền vững thì phải hình thành văn hóa tôn trọng bản quyền từ sớm. Cần đưa kiến thức về sở hữu trí tuệ vào trường học, truyền thông đại chúng và các hoạt động cộng đồng.
Cuối cùng, cần xây dựng một thị trường nội dung hợp pháp đủ hấp dẫn. Khi người dùng có thể tiếp cận âm nhạc, phim ảnh, sách, chương trình giải trí với chi phí hợp lý, chất lượng tốt và thuận tiện, thì việc sử dụng nội dung vi phạm có thể sẽ giảm. Nói cách khác, chống vi phạm bản quyền không chỉ là câu chuyện “cấm”, mà còn là tạo ra một hệ sinh thái nội dung hợp pháp phát triển mạnh, có sức cạnh tranh cao.
Khi tất cả mắt xích cùng thay đổi, từ chính sách, thực thi, công nghệ đến nhận thức xã hội, thì việc tôn trọng sở hữu trí tuệ mới có thể trở thành nền nếp lâu dài, thay vì chỉ là một chiến dịch ngắn hạn mang tính thời điểm.
- Cục Bản quyền tác giả sắp tới có những giải pháp quản lý hay tham mưu chính sách gì thưa ông?
- Trong thời gian tới, Cục Bản quyền tác giả sẽ phải đóng vai trò trung tâm hơn nữa trong việc tham mưu chính sách và xây dựng cơ chế thực thi phù hợp với bối cảnh kinh tế số và công nghiệp sáng tạo đang phát triển rất nhanh.
Theo tôi, có một số nhóm giải pháp rất quan trọng mà cơ quan quản lý về bản quyền cần tập trung.
Trước hết là tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý để theo kịp thực tiễn mới. Thứ hai là xây dựng cơ chế quản lý bản quyền bằng công nghệ. Nếu vẫn quản lý chủ yếu theo phương thức thủ công thì rất khó theo kịp tốc độ lan truyền nội dung hiện nay.
Thứ ba, Cục Bản quyền tác giả cần đóng vai trò đầu mối tham mưu xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả hơn giữa các cơ quan liên quan, các bộ, ngành, địa phương và lực lượng thực thi.
Một nhiệm vụ rất quan trọng khác là nâng cao hiệu quả thực thi và xử lý vi phạm. Không ít chủ thể quyền hiện nay vẫn ngại khởi kiện hoặc phản ánh vi phạm vì quy trình còn kéo dài, khó chứng minh thiệt hại. Do đó, cần nghiên cứu các cơ chế: Tiếp nhận phản ánh nhanh, xử lý trực tuyến, tăng cường hòa giải và trọng tài chuyên ngành, đồng thời có hướng dẫn rõ về xác định thiệt hại và trách nhiệm bồi thường trong môi trường số.
Ngoài ra, Cục cũng cần chú trọng hơn tới công tác phát triển thị trường bản quyền, chứ không chỉ quản lý, phòng chống vi phạm, để người sáng tạo có thể sống được bằng tài sản trí tuệ của mình.
Cục sẽ tăng cường các chương trình phổ biến kiến thức về bản quyền cho trường học, doanh nghiệp, nhà sáng tạo nội dung, nền tảng số và cộng đồng người dùng.
Có thể nói, trong giai đoạn tới, vai trò của Cục Bản quyền tác giả sẽ không chỉ dừng ở quản lý hành chính, mà sẽ phải trở thành cơ quan dẫn dắt quá trình xây dựng một thị trường sáng tạo chuyên nghiệp, minh bạch và phù hợp với chuẩn mực quốc tế của nền kinh tế số.
- Trân trọng cảm ơn ông!
Phương Bối thực hiện
