người nghệ sĩ biểu diễn còn phải có những kiến thức sâu, rộng về văn hóa nghệ thuật và xã hội. Trong hoàn cảnh đời sống sân khấu khó khăn hiện nay, kịch hát dân tộc càng khó khăn hơn, vì thế việc đào tạo diễn viên hội tụ đủ các tố chất càng trở thành hành trình gian nan.
Nhà hát Chèo Việt Nam từ lâu áp dụng hình thức tuyển diễn viên theo địa chỉ. Có nghĩa, Nhà hát gửi sinh viên đến học tại khoa Diễn viên Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội. Tốt nghiệp, các em trở về Nhà hát để làm việc. Điều này hơi trái với lẽ thường, bởi lẽ học sinh phải tự thi, tự học và sau khi tốt nghiệp sẽ cầm tấm bằng đi xin việc ở các nhà hát. Nhưng hiện nay có một thực tế là không nhiều học sinh chọn trở thành sinh viên khoa chèo, và nếu có cũng chưa chắc đã phải là những giọng ca hay theo đúng nhu cầu của Nhà hát. Tuyển sinh là việc của cơ sở đào tạo, nhưng nay nếu muốn có nhân sự tốt thì các đơn vị nghệ thuật phải tự tìm nguồn tuyển sinh.
Để tuyển sinh, các nghệ sĩ của Nhà hát Chèo Việt Nam phải đi các tỉnh thành để tìm những giọng ca tốt. Cứ đến kỳ, Nhà hát phải đầu tư vài chục nhân sự đi tìm để tuyển chọn những giọng ca mới cho nghệ thuật chèo ở các vùng quê. Điều này cũng thật lạ, bởi trong thời buổi công nghệ thông tin như hiện nay, những vùng nông thôn cũng đâu có thiếu thốn thông tin. Bản thân các em học sinh từ nhỏ cũng đã được định hướng lựa chọn nghề nghiệp. Nhưng sự thực thì hiện các em rất ít khi được định hướng đi theo nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật sân khấu truyền thống như chèo, tuồng, cải lương. Hơn nữa, độ tuổi đẹp để tuyển sinh diễn viên kịch hát dân tộc là ở tuổi 15, 16, tức là khi vừa kết thúc chương trình học phổ thông cơ sở. Độ tuổi này, cộng với khoảng 5 năm học nghề, khi lên sân khấu các em vừa đôi mươi. Nếu để thêm ba năm học phổ thông trung học, thì độ tuổi lý tưởng đã hết. Với hình thức tuyển sinh này, các em vẫn được học văn hóa như bình thường. Các em có thể được gửi sang Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội để học các môn văn hóa cơ sở.
Một vai diễn mẫu mực của chèo, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội có thể đào tạo trong vòng 30 đến 60 tiết. Còn ở Nhà hát Chèo sẽ đào tạo các em trong vòng 3 tháng đến 6 tháng. Ở Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, các em được đào tạo theo hình thức quay vòng. Có nghĩa, các diễn viên phải biết tất cả dạng vai. Các diễn viên nam phải biết thế nào là diễn vai hài, vai thư sinh. Các diễn viên nữ cũng phải biết thế nào là nữ chính, nữ lệch, nữ pha.
Còn tại Nhà hát Chèo Việt Nam, điều quan trọng nhất trong việc đào tạo là năng khiếu và sở trường. Có những diễn viên thích hợp đóng vai hài lão, có những diễn viên thích hợp đóng vai hài. Các giáo viên sẽ xác định xem em học sinh đó có sở trường với vai nào để hướng dẫn em đi sâu theo dạng vai phù hợp. Và từ đó sẽ đào tạo, hướng dẫn chi tiết cho các em về các đặc điểm của dạng vai mẫu đó, ví dụ vai mụ, vai thư sinh, vai lão, vai trẻ con… Ở trường, thời lượng giảng dạy cho một vai mẫu bị hạn chế, trong khi dạng vai này đòi hỏi rất nhiều chi tiết phức tạp trong biểu diễn. Hiểu một cách nôm na thì học tại trường thiên về lý thuyết, còn học tại nhà hát thiên về thực hành theo kiểu cầm tay, chỉ việc, ra trường có thể diễn luôn được trên sân khấu.
 |
| Nhiều bạn trẻ e ngại các bộ môn nghệ thuật truyền thống khi lựa chọn nghề nghiệp. Trên thực tế, chèo vẫn có sức hút với công chúng đương thời. Trong ảnh, NSND Thu Huyền tỏa sáng trong vai trò khách mời tham gia chương trình Anh trai vượt ngàn chông gai. Ảnh: Phương Lâm |
Tại Nhà hát Chèo Việt Nam, khi đào tạo cho các diễn viên, thầy giáo phải mở rộng cho các em những hiểu biết rộng hơn. Từ vai diễn đó, với mô hình đó khi chuyển sang dạng vai diễn khác thì sẽ phải đóng ra sao. Các nghệ sĩ có kinh nghiệm cũng chia sẻ với các em, họ đã ứng dụng sự sáng tạo cho mô hình nhân vật truyền thống khi sang mô hình nhân vật hiện đại như thế nào?
Như vậy, sau khi tốt nghiệp, các em sẽ nắm vững được những kiến thức cơ bản về truyền thống cũng như cách ứng phó với những đề tài hiện đại. Bằng cách này thì trong khoảng ba năm, các em sẽ có được sự trưởng thành rõ rệt, và có thể làm được nghề. Việc đào tạo thật kỹ lưỡng những vai diễn mẫu là điều các nghệ sĩ Nhà hát Chèo Việt Nam luôn quan tâm đối với thế hệ trẻ. Cách đào tạo theo kiểu truyền nghề bài bản, học sinh có thể nắm được các kỹ năng cần thiết để ứng phó mỗi khi nhận được những dạng vai mới với đề tài mới mang tính phá cách so với truyền thống.
Nhà hát Chèo Việt Nam luôn có những lớp kế cận. Những nghệ sĩ đã trưởng thành rồi thì phải có trách nhiệm truyền nghề cho các thế hệ sau. Phải luôn có sự tiếp nối để giữ gìn ngọn lửa truyền thống.
Đối với người diễn viên, được đào tạo theo phương pháp nào đóng vai trò vô cùng quan trọng trong sự nghiệp của họ, quyết định việc họ có thành công trên con đường sự nghiệp hay không. Với một vai diễn mẫu mà chỉ học lý thuyết thì người diễn viên sẽ không thể thẩm thấu được hết cái hay cái đẹp của nhân vật cũng như của nghệ thuật chèo. Tuy nhiên, sự truyền nghề phải đến từ những nghệ sĩ, diễn viên đã có một quá trình biểu diễn dày dặn kinh nghiệm, vì thế mới có câu: “Thầy già, con hát trẻ”. Thế hệ diễn viên trẻ luôn có nhu cầu học hỏi kinh nghiệm từ những người đã có bề dày biểu diễn, tư duy khi đứng trên sân khấu. Người thầy dạy theo kiểu bắt tay chỉ ngón để làm sao học trò phải làm được một cách tốt nhất, chuẩn nhất có thể vai diễn đó từ động tác, đến câu hát. Điều này đòi hỏi sự tỉ mẩn, tập trung cao độ.
Tuy nhiên, mỗi nghệ nhân có những phương pháp truyền nghề khác nhau và có thể sẽ mang tính chất cảm tính, dựa vào kinh nghiệm cá nhân của bản thân họ, chứ không có quy trình khoa học. Ví dụ, có rất nhiều người đóng vai đào Huế nhưng cụ Cả Tam là người thành công nhất. Khi giảng dạy, cụ Cả Tam truyền đạt lại hết tất cả kinh nghiệm, kỹ năng mà bản thân cụ đã trải qua, tích lũy để có thể diễn được hay như thế. Nhưng tại sao nó lại hay đến thế? Và tại sao nó lại đạt đến mức biểu cảm như thế thì các cụ lại không thể giải thích được. Điều này là do các cụ tuy rất vững về kỹ năng biểu diễn nhưng lại yếu khả năng lý luận để có thể phân tích được một cách rõ ràng. Đây là lúc cần đến những giáo án có tính chất chuyên nghiệp, phải bổ sung thêm những kiến thức hiện đại hơn, khoa học hơn từ những giáo án của Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội.
