Diêm Liên Khoa là một trong số các nhà văn góp phần quan trọng tạo nên diện mạo của văn học Trung Quốc. Lấy lịch sử làm chất liệu, ông đã viết nên rất nhiều tác phẩm có giá trị, xoáy sâu vào mặt tối của xã hội, mang đến những góc nhìn mới vượt xa khỏi khuôn mẫu cũ. Trong dòng chảy của văn học đương đại Trung Quốc, sáng tác của ông luôn mang một sắc độ riêng: vừa dữ dội, vừa trào lộng, vừa thấm đẫm nỗi hoang mang tinh thần của con người hiện đại. Phong Nhã Tụng là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho thế giới nghệ thuật ấy, nơi hiện thực không còn được phản ánh theo cách thông thường mà bị bẻ cong qua lăng kính ngụ ngôn và phi lý để phơi bày những đổ vỡ sâu xa của đời sống văn hóa và tinh thần của con người.

Sách Phong Nhã Tụng Phong Nhã Tụng là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho thế giới nghệ thuật của Diêm Liên Khoa.

Tiểu thuyết Phong Nhã Tụng lấy Kinh Thi - cuốn sách tổng hợp thơ ca cổ của Trung Hoa làm trục biểu tượng. Tác phẩm không đơn thuần kể về số phận một trí thức mà triển khai một hành trình mang tính ẩn dụ: hành trình chạy trốn, trở về, rồi lại chạy trốn của Dương Khoa. Đó vừa là mạch truyện, vừa là biểu hiện của một khát vọng truy tìm căn nguyên tinh thần trong một thế giới đã đánh mất nền tảng của chính nó. Mọi không gian trong tác phẩm đều trở thành những tấm gương phản chiếu sự sụp đổ của niềm tin, của học thuật và của chính con người.

Khi Dương Khoa mang bản thảo cuốn sách Phong nhã chi tụng mà anh đã đánh đổi bằng trọn vẹn năm năm thanh xuân trở về nhà, thứ chờ đợi anh lại là một cảnh tượng trần trụi đến tàn nhẫn: vợ anh đang lõa lồ bên vị phó hiệu trưởng. Chỉ trong chớp mắt, phó giáo sư Dương Khoa bị ban lãnh đạo Đại học Thanh Yên đá văng khỏi cánh cổng học thuật chỉ vì một “tội lỗi” ngây thơ: anh đã dại dột làm anh hùng, dẫn sinh viên chống chọi với cơn bão cát và trở nên nổi tiếng chỉ sau một đêm. Trong bệnh viện tâm thần, anh bị viện trưởng chỉ định giảng giải Kinh Thi cho bệnh nhân. Trớ trêu thay, ở nơi bị xem là tận cùng của lý trí ấy, anh lại nhận được thứ mà đại học chưa từng trao cho mình: sự lắng nghe cuồng nhiệt, những tràng vỗ tay vang dội. Anh hoảng hốt bỏ chạy, trở về ngôi làng heo hút ở núi Bá Lâu - quê nhà đã lâu không dám ngoái nhìn. Con phố mang cái tên mỉa mai “Thiên Đường” đã trở thành nơi trú ngụ của anh. Những cô gái làm nghề mua vui ở đó hóa ra lại là những học trò khát khao tri thức nhất và cũng là những tri kỷ chân thành nhất mà đời anh từng gặp. Khi mang theo niềm hân hoan phát hiện ra thành cổ thi ca và quay trở lại, vợ anh đã công khai sống cùng vị phó hiệu trưởng, ngang nhiên chiếm đoạt thành quả nghiên cứu của anh, xuất bản cuốn Thi ca gia viên gây chấn động giới học thuật. Ngay khi Dương Khoa định vạch trần tất cả, anh lại bị đưa vào bệnh viện tâm thần, bị tước đoạt cả danh phận lẫn tiếng nói, anh mang theo Kinh Thi trốn chạy, sa vào tội lỗi, trụy lạc khiến bi kịch chồng chất bi kịch. Lần này anh dẫn theo những cô gái phố Thiên Đường cùng các “chuyên gia, giáo sư”, hướng về thành cổ thi ca, truy tìm những thiên Kinh Thi đã bị Khổng Tử lược bỏ. Hành trình của Dương Khoa thực chất là cuộc truy tìm căn nguyên tinh thần của Kinh Thi với chuỗi bi kịch kéo dài của người trí thức.

Trong cuốn tiểu thuyết này Diêm Liên Khoa khắc họa thành công một hiện thực bất thường, phơi bày nó một cách thô sơ, thậm chí trần trụi nhất, nhìn vào sâu thẳm bản chất của con người, đặc biệt là người trí thức. Tiểu thuyết mở ra bằng cảnh Kinh Thi bị đặt cạnh một cặp đôi trơ trẽn, như một ẩn dụ cho số phận ảo tưởng tan vỡ mà cả Kinh Thi lẫn Dương Khoa cùng phải gánh chịu. Đặc biệt, nghệ thuật đối lập được sử dụng xuyên suốt tác phẩm càng làm nổi bật hơn một xã hội không còn trật tự, chỉ đầy rẫy bất công và hèn mọn. Nhà văn đã tạo nên sự tương phản trong việc xây dựng hình tượng nhân vật: người trí thức thì dồn ép, tranh giành, đấu đá nhau, sinh viên thì không lắng nghe những bài giảng còn những cô gái điếm và bệnh nhân tâm thần lại sẵn sàng hưởng ứng. Cách đặt tiêu đề cho từng phần của nhà văn cũng mang tính tương phản đầy ẩn ý. Ông đặt tên cho mỗi phần viết là tên các bài thơ với những cảm xúc trong sáng, đẹp đẽ trong kinh thi, nhưng câu chuyện đời của Dương Khoa trong đó lại đầy đau khổ và bi đát.

Bút pháp trào lộng được nhà văn sử dụng vô cùng hiệu quả tạo nên những tình huống bất thường khiến người đọc muốn tiếp tục dõi theo hành trình của nhân vật. Khi phát hiện vợ ngoại hình với ông phó hiệu trưởng, Dương Khoa không những không tức giận mà lại quỳ xuống, “lấy danh dự của một nhà trí thức” để cầu xin hai người đó không làm như vậy nữa: “Một là tư tưởng tôi chưa giải phóng, việc giữa ông và Triệu Như Bình, đề nghị lần sau không thế nữa, có được không? Hai là quan niệm của tôi chưa đổi mới, xin hai người lần sau không thế nữa, có được không?”. Hành động vô lý này khiến người đọc phải ngỡ ngàng trước một xã hội bị đảo lộn giá trị khi tam quan của con người trở nên lệch lạc. Những người trí thức là tinh hoa của xã hội giờ đây lại trở thành những kẻ gian xảo, đầy mưu đồ, bỏ mặc mọi giá trị đạo đức và sẵn sàng làm những việc xấu xa nhất để đạt được chức vụ, quyền lực, ái dục và tiền bạc.

Nhà văn Diêm Liên Khoa, là một trong những nhà văn hàng đầu Trung Quốc đương đại.

Về phương thức tự sự, tiểu thuyết sử dụng ngôi kể thứ nhất với điểm nhìn không toàn tri, đặt Dương Khoa trong trạng thái gần như không thể giao tiếp với thế giới xung quanh. Nếu có đối thoại, nó cũng chỉ dừng lại ở tầng đời thường, còn ở bình diện tinh thần, anh hoàn toàn cô độc, lo âu và lạc lối. Lối trần thuật mang tính độc thoại, gần như không có đối thoại này càng làm đậm thêm cảm giác hoang mang và cô đơn, tạo ra một khoảng cách nhất định của Dương Khoa với thế giới. Đặc biệt, tác phẩm còn “hạ giọng” khi nói về khủng hoảng tinh thần và sự mất trọng lượng của đời sống bằng một lớp ngôn ngữ mang tính giễu nhại, thậm chí có phần dung tục, tạo nên một kiểu “cuồng hoan ngôn từ” sau khi mọi giá trị đã sụp đổ. Ngôn ngữ được sử dụng linh hoạt, lúc thì văn thơ bay bổng, khi lại trần trụi thẳng thừng trước hiện thực.

Từ những lớp tự sự đan xen giữa phi lý, giễu nhại và bi kịch, Phong Nhã Tụng hiện lên như một bản ghi chép ám ảnh về sự đánh mất “căn nguyên tinh thần” của con người hiện đại. Giá trị của tiểu thuyết không chỉ nằm ở việc phản ánh hiện thực mà ở khả năng đặt ra một ám ảnh dai dẳng: khi những nền tảng nâng đỡ đời sống tinh thần đã sụp đổ, con người còn có thể bấu víu vào điều gì để không rơi vào trạng thái “mất trọng lượng”? Và phải chăng, chính trong sự truy tìm bất khả ấy, bi kịch của con người hiện đại mới thực sự bắt đầu. Tuy nhiên, Diêm Liên Khoa không viết chỉ để khắc họa hay phơi bày hiện thực hiện thực tăm tối mà viết để con người tự nhìn nhận lại mình, để “nhìn thấy ánh sáng trong bóng tối”, “nhìn thấy một tia nắng đầu tiên sau cơn mưa tuyết”.