Thời gian tỏa sáng trên sân khấu ngắn ngủi, trong khi con đường mưu sinh sau ánh đèn vẫn còn nhiều trăn trở. Điều đó đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về chính sách hỗ trợ và định hướng nghề nghiệp dài hạn cho thế hệ nghệ sĩ trẻ đang theo đuổi nghệ thuật xiếc, ballet.
Trong đời sống nghệ thuật biểu diễn, xiếc và múa ballet là những bộ môn đòi hỏi khắt khe về thể chất lẫn tinh thần. Người nghệ sĩ thường bắt đầu con đường nghề nghiệp từ khi còn rất nhỏ, dành hàng chục năm để luyện tập, uốn nắn từng động tác, hoàn thiện kĩ thuật trong điều kiện kỉ luật nghiêm ngặt. Thế nhưng quãng thời gian họ đạt đỉnh cao nghề nghiệp lại tương đối ngắn, thường chỉ kéo dài tối đa khoảng 20 năm, thậm chí ít hơn đối với những người gặp chấn thương.
Chia sẻ về chuyện nghề, nghệ sĩ xiếc Minh Khánh cho biết, phía sau những màn biểu diễn mạo hiểm, dứt khoát và đầy kịch tính trên sân khấu là cả một quá trình rèn luyện khắc nghiệt kéo dài nhiều năm. Anh bắt đầu theo học xiếc từ năm 12 tuổi, trải qua hơn một thập kỉ tập luyện với cường độ cao, liên tục thử thách giới hạn của cơ thể. “Nhiều người nhìn vào thấy xiếc hấp dẫn, gay cấn, nhưng để có vài phút trên sân khấu là đánh đổi bằng mồ hôi, thậm chí bằng cả máu cùng với những nỗi đau không thể gọi tên. Có những chấn thương không thể chữa dứt điểm, chỉ có thể chấp nhận sống chung và tiếp tục biểu diễn”, anh chia sẻ.
Đến tuổi 28, khi thể lực không còn đáp ứng được các yêu cầu kĩ thuật khắt khe, anh Khánh buộc phải rời xa sân khấu. Tuy nhiên, hành trình phía trước lại không hề dễ dàng. “Tôi từng nghĩ mình sẽ gắn bó cả đời với xiếc. Khi phải dừng lại, tôi gần như mất phương hướng vì không biết mình còn có thể làm gì khác. Hiện nay, tôi đang làm tài xế công nghệ để có thu nhập trang trải cuộc sống cho gia đình”, anh nói.
Thực tế cho thấy, dù tuổi nghề ngắn, thu nhập của nghệ sĩ xiếc lại khá thấp, khiến việc tích lũy cho tương lai trở nên khó khăn. Theo quy định, mức lương của diễn viên xiếc tốt nghiệp trung cấp chuyên nghiệp chỉ hơn 3 triệu đồng mỗi tháng. Bên cạnh đó, chế độ bồi dưỡng cho luyện tập và biểu diễn còn hạn chế, với khoảng 80.000 đồng mỗi ngày tập cho chương trình mới và không quá 200.000 đồng cho mỗi buổi biểu diễn. Với mức thu nhập này, nhiều nghệ sĩ buộc phải nhận thêm show hoặc làm công việc khác để duy trì cuộc sống.
 |
| Các diễn viên ballet khổ luyện hàng chục năm để có thể bước lên sân khấu chuyên nghiệp. Ảnh: Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam |
Không chỉ đối diện với khó khăn về việc làm, nghệ sĩ xiếc và múa ballet còn phải gánh chịu những hệ lụy sức khỏe nặng nề. Theo thống kê của Hội Khoa học An toàn Vệ sinh Lao động Việt Nam năm 2023, tần suất tai nạn lao động trong một năm của nghệ sĩ xiếc lên tới gần 40%, cao gấp 20 lần so với ngành công nghiệp sản xuất thông thường. Đây là con số phản ánh rõ mức độ rủi ro mà người nghệ sĩ phải đối mặt trong suốt quá trình hành nghề.
Ở lĩnh vực múa ballet, tình trạng viêm khớp, thoái hóa cột sống, tổn thương dây chằng diễn ra phổ biến do đặc thù luyện tập và biểu diễn với cường độ cao. Chính vì vậy, nhiều nghệ sĩ dù đã qua thời kì đỉnh cao vẫn mong muốn tiếp tục cống hiến nhưng thiếu cơ chế để phát huy kinh nghiệm.
Còn ở lĩnh vực múa ballet, nghệ sĩ Hoài An (tên nhân vật đã thay đổi) cũng trải qua hành trình tương tự khi phải rời sân khấu sau hơn 15 năm gắn bó. Chị cho biết, phía sau những động tác uyển chuyển, mềm mại là áp lực lớn về thể lực và kĩ thuật. “Múa ballet không chỉ cần sự dẻo dai mà còn đòi hỏi sức bền rất cao. Có những ngày tập luyện kéo dài nhiều giờ, lặp đi lặp lại một động tác đến khi đạt yêu cầu. Chấn thương là điều gần như không thể tránh khỏi”, chị chia sẻ.
Khi chưa đến 35 tuổi, Hoài An phải dừng biểu diễn do chấn thương đầu gối nghiêm trọng. Việc rời xa sân khấu để lại khoảng trống lớn trong cuộc sống của chị. “Tôi từng nghĩ mình sẽ đứng trên sân khấu lâu hơn, nhưng cơ thể không cho phép. Khi rời đi, tôi thấy rất trống rỗng, vì cả thanh xuân của mình chỉ xoay quanh múa”, chị nói.
Không chỉ dừng lại ở nỗi tiếc nuối, Hoài An còn đối diện với áp lực mưu sinh. Sau một thời gian loay hoay tìm hướng đi mới, chị chuyển sang bán hàng online để duy trì thu nhập. “Không phải ai cũng có cơ hội trở thành giảng viên hay biên đạo. Nhiều nghệ sĩ như tôi phải bắt đầu lại từ những công việc hoàn toàn xa lạ, trong khi tuổi không còn quá trẻ và thiếu kĩ năng ở lĩnh vực khác”, chị chia sẻ thêm.
Hào quang sân khấu vốn dĩ luôn rực rỡ, nhưng với nghệ sĩ xiếc và múa ballet, ánh sáng ấy lại càng mong manh và ngắn ngủi. Đằng sau những tràng pháo tay là một hành trình dài của kỉ luật khắt khe, của những lần vượt qua giới hạn thể chất, của những chấn thương âm ỉ tích tụ theo năm tháng mà không phải ai cũng nhìn thấy. Khi ánh đèn khép lại, điều còn lại không chỉ là kí ức về những vai diễn, những tiết mục đã từng tỏa sáng, mà còn là nỗi trăn trở về một tương lai chưa thực sự rõ ràng.
Thực tế cho thấy, phần lớn nghệ sĩ rời sân khấu khi tuổi đời còn trẻ nhưng lại thiếu điểm tựa để bắt đầu một hành trình mới. Họ không thiếu ý chí, không thiếu sự bền bỉ, nhưng lại thiếu cơ hội và cơ chế phù hợp để chuyển mình. Trong khi đó, những kinh nghiệm, kĩ năng và giá trị mà họ tích lũy được qua nhiều năm khổ luyện nếu không được khai thác đúng cách sẽ trở thành sự lãng phí đáng tiếc đối với chính ngành nghệ thuật.
Trao đổi về thực trạng này, NSND Tống Toàn Thắng - Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam - cho biết, nhiều diễn viên xiếc sau khi hết tuổi nghề gặp khó khăn lớn trong việc tìm kiếm công việc mới. Không chỉ bị ảnh hưởng bởi sức khỏe suy giảm, chấn thương tích lũy, họ còn thiếu kĩ năng để thích nghi với môi trường lao động ngoài nghệ thuật.
Ông nhấn mạnh, hiện nay, nhiều nghệ sĩ không còn khả năng biểu diễn nhưng cũng chưa đủ điều kiện nghỉ hưu. Các đơn vị nghệ thuật chỉ có thể bố trí một số công việc nhẹ như làm phục trang, hậu cần hoặc bảo vệ, song số lượng vị trí rất hạn chế. Trong khi đó, việc yêu cầu những nghệ sĩ này học nghề mới không dễ thực hiện do thiếu kinh phí và cơ chế hỗ trợ phù hợp, dẫn đến tình trạng lãng phí nguồn nhân lực.
Bởi vậy, bài toán đặt ra không chỉ dừng lại ở việc cho phép nghỉ hưu sớm, mà cần một cách tiếp cận toàn diện hơn, mang tính dài hạn và bền vững. Đó là việc xây dựng hệ thống hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, mở rộng cơ hội đào tạo lại, đồng thời tạo điều kiện để nghệ sĩ tiếp tục đóng góp trong vai trò giảng dạy, huấn luyện, sáng tạo hoặc quản lí nghệ thuật. Song song với đó là việc hoàn thiện chính sách đãi ngộ, bảo hiểm và chăm sóc sức khỏe nghề nghiệp, để mỗi người nghệ sĩ có thể yên tâm cống hiến trong quãng thời gian hữu hạn của mình.
Quan tâm đến đời sống và tương lai của nghệ sĩ xiếc, múa ballet không chỉ là câu chuyện của riêng một ngành nghề, mà còn là thước đo cho sự phát triển bền vững của nền văn hóa. Khi những người làm nghệ thuật được bảo đảm cả hiện tại lẫn tương lai, họ mới có thể toàn tâm toàn ý cống hiến, tiếp tục mang đến những giá trị tinh thần tích cực cho xã hội. Và khi đó, ánh hào quang sân khấu sẽ không chỉ là khoảnh khắc lóe sáng ngắn ngủi, mà trở thành một hành trình có điểm tựa, có tiếp nối và có ý nghĩa lâu dài.
Hào quang sân khấu luôn rực rỡ nhưng cũng chóng tàn. Việc quan tâm, bảo đảm tương lai cho nghệ sĩ không chỉ là sự tri ân đối với những đóng góp của họ, mà còn là cách để giữ gìn và phát triển những giá trị bền vững của nghệ thuật biểu diễn trong đời sống xã hội.
