Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), việc điều chỉnh này sẽ giúp giảm 2,2 triệu người hút thuốc vào năm 2030, cứu sống hàng nghìn sinh mạng và tiết kiệm đáng kể chi phí y tế cũng như gánh nặng kinh tế đang đè nặng lên xã hội. Đằng sau những con số ấy là một sự thật: mỗi bao thuốc tăng giá, mỗi chai nước ngọt thêm thuế, là một cơ hội để kéo dài tuổi thọ, để ngăn chặn một ca bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, để bảo vệ một đứa trẻ không phải lớn lên trong bóng đen của béo phì và tiểu đường.

Lần đầu tiên, Việt Nam chuyển từ cơ chế thuế ad valorem đơn thuần sang thuế hỗn hợp đối với thuốc lá. Cụ thể, ngoài mức thuế suất 75% theo giá bán, sẽ bổ sung mức thuế tuyệt đối khởi điểm 2.000 đồng/bao thuốc vào năm 2027, tăng dần lên 10.000 đồng/bao vào năm 2031. Việc tăng hàng năm là để chống lại sự bào mòn của lạm phát, bảo đảm tác động thực sự lên giá bán lẻ. Dự kiến, ngay năm đầu tiên áp dụng, giá thuốc lá sẽ tăng thêm 16%.

Cùng với đó, thuế tiêu thụ đặc biệt đối với đồ uống có đường cũng được đưa vào chính sách lần đầu tiên, một bước đi sáng suốt khi Việt Nam đang đối mặt với tỷ lệ thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm gia tăng, đặc biệt trong giới trẻ. Thuế áp dụng 8% từ năm 2027 với sản phẩm có hàm lượng đường trên 5g/100ml, nâng lên 10% từ năm 2028. Chính sách này không chỉ nhằm kiềm chế tiêu thụ mà còn mở đường để tiếp tục điều chỉnh mạnh hơn trong tương lai.

Theo mô hình kinh tế và sức khỏe của WHO, riêng thuế thuốc lá mới có thể mang lại thêm khoảng 44.500 tỷ đồng (tương đương 1,78 tỷ USD) cho ngân sách nhà nước giai đoạn 2026–2030. Nguồn thu này hoàn toàn có thể được tái đầu tư cho y tế, giáo dục và các chương trình phúc lợi xã hội, tạo vòng tròn tích cực: thuế từ những sản phẩm có hại được chuyển hóa thành lợi ích cho cộng đồng. WHO cho rằng tỉ lệ thuế trong giá bán thuốc lá nên đạt ít nhất 75 % để có hiệu quả mạnh trong giảm tiêu thụ. Tại Việt Nam: hiện thuế chỉ ~38–39% của giá bán lẻ, thấp hơn nhiều so với khuyến nghị và nhiều quốc gia khác.

Tuy nhiên, vì thuế tính trên giá xuất xưởng chứ không phải giá bán lẻ, và do cấu trúc thuế chủ yếu ad valorem (theo phần trăm), nên giá bán lẻ không tăng nhiều – báo cáo cho thấy giá bán lẻ trung bình không tăng đáng kể năm 2018–2020. Các chuyên gia WHO và Bộ Tài chính Việt Nam đang xem xét áp dụng thêm thuế tuyệt đối (specific tax) – ví dụ dự kiến tăng thêm 15 000 đ/bao vào năm 2030, để đảm bảo tỷ lệ giá bán bị chiếm bởi thuế đạt khoảng 65%.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là: tăng thuế đối với sản phẩm có hại không phải là biện pháp trừng phạt, mà là công cụ phòng ngừa và bảo vệ. Nó khiến sản phẩm nguy hại trở nên kém hấp dẫn, buộc người tiêu dùng phải cân nhắc, đồng thời gửi thông điệp rõ ràng rằng sức khỏe của nhân dân quan trọng hơn lợi nhuận của ngành công nghiệp thuốc lá hay đồ uống ngọt.

Trong bối cảnh mỗi năm Việt Nam mất khoảng 40.000 sinh mạng vì thuốc lá và đang chứng kiến sự gia tăng đáng lo ngại của các bệnh liên quan đến dinh dưỡng, những sửa đổi thuế khóa này là minh chứng cho tầm nhìn chiến lược: không đánh đổi sức khỏe cộng đồng lấy lợi nhuận kinh tế ngắn hạn. Đây là một bước tiến chính sách cần được ghi nhận như một dấu mốc lịch sử, khẳng định quyết tâm xây dựng một xã hội khỏe mạnh hơn, bền vững hơn.

Nhưng quan trọng hơn, chính sách sẽ chỉ thực sự thành công nếu có sự ủng hộ và đồng thuận từ toàn xã hội. Khi một quốc gia quyết định đánh thuế mạnh vào những sản phẩm gây bệnh, đó là lúc quốc gia ấy khẳng định sự lựa chọn: bảo vệ sức khỏe nhân dân là ưu tiên cao nhất, là nền tảng cho một tương lai thịnh vượng.