Hào nhoáng bên ngoài, độc hại bên trong

Được quảng bá là “ít độc hơn thuốc lá truyền thống”, các thiết bị thuốc lá điện tử được bao bọc bằng vẻ ngoài hiện đại, tinh gọn và “có vẻ” vô hại. Nhưng theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đây không phải là công cụ hỗ trợ cai nghiện. Trái lại, chúng vẫn chứa nicotine, một chất gây nghiện mạnh, cùng nhiều hóa chất độc như formaldehyde, acetaldehyde (nhóm chất gây ung thư loại 1), kim loại nặng, aldehyde và các hạt mịn có thể xâm nhập sâu vào phổi.

Nicotine có thể xâm nhập vào não chỉ sau 7,10 giây, làm tăng dopamine và tạo cảm giác hưng phấn tạm thời, từ đó hình thành lệ thuộc. Điều đáng lo ngại là nhiều bạn trẻ sử dụng vape trước cả khi từng hút thuốc lá điếu, nghĩa là nghiện ngay từ đầu mà không trải qua thuốc lá truyền thống.

Thay vào đó, “thuốc lá” hiện đại có thể là một thiết bị nhỏ như USB, đầy màu sắc, mùi vị trái cây, dễ dàng đặt mua qua mạng. Dưới các tên gọi mỹ miều như pod, vape, IQOS, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng,... sản phẩm chứa nicotine này đang len lỏi vào học đường, mạng xã hội, và tiềm thức giới trẻ Việt Nam.

Cùng với sự bùng nổ của TikTok và YouTube, hình ảnh về vape được nhào nặn thành biểu tượng thời trang: trẻ trung, cá tính, nghệ thuật. Những video hướng dẫn “cloud chasing” (thổi khói tạo hình), review sản phẩm như một phụ kiện sành điệu đang tràn lan và thu hút hàng triệu lượt xem, trở thành quảng cáo ngầm cho sản phẩm chứa nicotine.

Nhiều người bán lách luật bằng cách đổi tên thành “bút thần kỳ”, “kẹo thơm”, “juice mini” và sẵn sàng giao tận tay học sinh cấp 2, cấp 3. Học sinh không nhận thức rõ tác hại, còn phụ huynh thì nhầm tưởng đó chỉ là món đồ chơi điện tử.

Luật Quảng cáo 2012 (Khoản 2 Điều 7) cũng quy định: thuốc lá là sản phẩm cấm quảng cáo dưới mọi hình thức. Việc quảng bá vape trên mạng xã hội hiện nay, dù gián tiếp thông qua nội dung sáng tạo, là hành vi vi phạm pháp luật.

Tác hại sức khỏe

Vape không chỉ gây nghiện. Theo các nghiên cứu y khoa, việc sử dụng thuốc lá điện tử có thể dẫn đến:

• Viêm tiểu phế quản tắc nghẽn (phổi bỏng ngô) do hít hóa chất tạo mùi;
• Viêm phổi lipoid do dầu tích tụ trong phổi;
• Tổn thương phổi cấp tính (EVALI) do vitamin E acetate;
• Suy giảm chức năng hô hấp, khó thở, ho kéo dài;
• COPD và nguy cơ tim mạch cao do tác động của nicotine và chất độc;
• Nguy cơ cháy nổ từ thiết bị lỗi, ghi nhận ở Mỹ có hơn 2.000 ca bỏng do vape phát nổ chỉ trong 2 năm.

Không chỉ người hút, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người xung quanh cũng chịu ảnh hưởng nặng nề từ khói thuốc lá điện tử. Các triệu chứng có thể gồm đau đầu, buồn nôn, thở khò khè, ho mạn tính. Thai phụ hít phải vape có nguy cơ sinh non, thai lưu, dị tật thần kinh, đột tử sơ sinh.

Nhiều người trẻ pha trộn dung dịch vape với cần sa lỏng hoặc ma túy tổng hợp, một xu hướng đã được Bộ Công an và Bệnh viện Bạch Mai cảnh báo. Đây là cửa ngõ tiềm tàng cho các tệ nạn xã hội trong học đường.

Về môi trường, sản phẩm dùng một lần thải ra lượng lớn rác nhựa, pin, kim loại và hóa chất độc hại, rất khó xử lý. Tại Mỹ, chỉ riêng năm 2015 đã có hơn 58 triệu sản phẩm vape được bán ra, phần lớn là loại dùng một lần.

Về kinh tế, chi tiêu cho vape làm giảm ngân sách hộ gia đình dành cho y tế, giáo dục, đặc biệt ở nhóm thu nhập thấp. WHO ước tính thuốc lá gây thiệt hại hơn 500 tỷ USD mỗi năm cho kinh tế toàn cầu. Tại Việt Nam, tác động từ vape có nguy cơ làm tăng chi phí y tế và suy giảm năng suất lao động trong tương lai.

Hơi thuốc có thể “ảo”, nhưng hậu quả là thật. Thuốc lá điện tử không phải giải pháp cai nghiện, không an toàn, và không thể trở thành biểu tượng sống ảo cho thế hệ trẻ. Nếu chúng ta cần chung tay chống tác hại thuốc lá điện tử, đừng để vape trở thành một “dịch bệnh học đường”, lây lan âm thầm nhưng tàn phá sâu rộng.