Từ góc độ người cầm bút, tôi xem AI như một trợ lí để gợi ý, để tham khảo, để hỗ trợ quá trình sáng tạo là hữu ích, thiết thực. Việc tận dụng công cụ này như một phần tất yếu của thời đại, là sự thích nghi, hoàn thiện năng lực bản thân mỗi con người nhờ công nghệ. Tuy nhiên, điều tôi trăn trở là cách chúng ta đang sử dụng nó như thế nào?!
AI trước đây chỉ như một món đồ chơi công nghệ cho các bạn trẻ, từ chuyện nhập vài dòng lệnh và nó đáp lại bằng những hình ảnh, câu chữ còn vụng về. Vậy mà chỉ trong một quãng thời gian ngắn ngủi, nó đã chuyển mình thành một công cụ vừa hữu ích, vừa đầy rủi ro. Ở góc nhìn của một người cầm bút, tôi nhận thức sâu sắc rằng AI đã và đang tác động đến văn học, thậm chí làm rung chuyển toàn bộ đời sống nghệ thuật. Điều ấy khiến tôi phải tự hỏi: 5 năm nữa, 10 năm nữa, AI sẽ đi đến đâu?
|
Liệu một nhà văn có còn đủ chỗ đứng bằng chính tác phẩm của mình? Liệu họ có bị thay thế bởi những cỗ máy có khả năng mô phỏng ngôn ngữ ngày một hoàn thiện hơn? Thế nhưng, giữa những băn khoăn ấy, tôi giữ một niềm tin: AI không thể thay thế linh hồn, linh hồn người cầm bút, linh hồn của chữ. Văn chương, từ cổ chí kim, chưa bao giờ chỉ là việc sắp đặt câu chữ. Trong từng trang viết luôn hiện hữu trải nghiệm, kí ức, nỗi đau, niềm vui, là tất cả những gì thuộc về bản thể người, chỉ có người thực sự lao động nghệ thuật mới tạo ra được tính nhân bản, nhân văn, nhân ái và khai phóng đó. Tôi tin vào điều đó giống như tin vào sự tồn tại của dạng thức linh hồn, một cốt lõi vô hình mà máy móc không thể sao chép. Chúng ta biết máy móc đã thay thế, đã làm ra nhiều bộ phận cơ thể người sinh học và cả máy móc mô phỏng người như robot, nhưng tuyệt nhiên không thể tạo ra cái vô tướng bên trong con người. AI có thể bắt chước giọng văn, có thể miêu tả một cơn mưa Huế nhưng nó không thể biết và không cảm nhận được mùi vị của mưa xứ Huế, những kí ức của một người yêu, đau, hạnh phúc, chia li trong cơn mưa da diết ấy. Nói cách khác, văn của AI tạo ra có thể đọc được nhưng cái chất bên trong thì không chạm tới bởi thiếu sự từng trải của con người. Những văn bản AI sản sinh dù có trôi chảy đến đâu vẫn chỉ là kết quả của việc cộng dồn và san phẳng vô số mẫu ngôn ngữ nó từng học được. Tác phẩm AI tạo sinh là một thứ “trung bình cộng” của những giọng văn khác, thiếu cá tính, thiếu phong cách… để tạo nên một dấu ấn riêng. Và tôi tin rằng văn học và con người vẫn còn một biên giới bất khả xâm phạm.
Khi chúng ta giao phó cho AI nhiệm vụ sáng tạo, điều nó trả lại hiếm khi là điều độc đáo. AI giống như một chiếc máy trộn, đưa vào đủ nguyên liệu, rồi nhào nặn thành một hỗn hợp đều đặn, trơn tru nhưng vô vị. Và chính sự đều đặn ấy khiến văn chương của AI trở nên phẳng lặng, vô hồn, vô cảm. Độc giả dần dà sẽ cảm nhận được điều này. Họ có thể không phân biệt được tác phẩm của AI hay con người trong thoáng chốc nhưng một người đọc thực sự sẽ không bao giờ rung cảm trước một thứ văn chương thiếu cá tính. Một đoạn văn có thể được viết đúng ngữ pháp, mạch lạc, logic, liên văn bản… nhưng lại hoàn toàn xa lạ với trái tim, với cảm nhận bên trong người đọc. Và khi một tác phẩm không gợi được cảm xúc, sự đón nhận của người đọc thì nó đã thất bại, dù không bị lộ là do AI tạo ra đi chăng nữa. Độc giả không tìm thấy tinh thần con người trong đó.
Ngày nay, nhiều người đã sử dụng AI để viết văn và làm thơ, những tác phẩm ấy thường được định hình theo lối dễ đọc, dễ hiểu, dễ tiếp cận. Điều tôi trăn trở hơn là trong bối cảnh thật - giả lẫn lộn đang diễn ra, các công cụ kiểm tra AI lại đôi khi đánh giá sai, khiến nhiều tác giả trẻ vô danh bị nghi ngờ một cách oan uổng. Khi niềm tin bị xói mòn, danh dự người viết trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Từ thực tế ấy, tôi cho rằng chất lượng tác phẩm cần được coi trọng hơn bất kì hình thức nào. Người viết phải giữ vững đạo đức nghề nghiệp và lòng tự trọng. Văn chương không thể trở thành trò chơi sinh ra từ thuật toán, càng không thể là tấm áo choàng để che giấu sự lười biếng sáng tạo. Một không gian văn chương lành mạnh phải được nuôi dưỡng bằng sự trung thực, đối thoại và tinh thần khai phóng. Vì tôi nhận thấy rằng chỉ khi văn chương gắn kết với cộng đồng, nó mới có thể vượt qua thách thức của thời đại, kể cả thách thức mang tên AI.
Báo chí đã nhiều lần cảnh báo rằng nhiều ngành nghề có nguy cơ bị ảnh hưởng nặng nề và nghề văn nằm trong số đó khi AI bắt đầu can thiệp ngày một sâu hơn vào quá trình sáng tác. Tôi biết có những tác giả đã tìm đến AI như một con đường tắt để tạo dựng tác phẩm, coi đó như phương tiện thay thế sức lao động trí tuệ. Tiết kiệm thời gian, đưa ra các nhận định, so sánh, những gợi ý, biên tập, chỉnh sửa… theo các thao tác kĩ thuật như sử dụng prompt… có thể giúp ích cho người cầm bút. Thế nhưng tôi cũng hiểu rằng AI không phải là công cụ toàn năng. Dựa dẫm quá nhiều vào máy móc có thể khiến chúng ta đánh mất sự trung thực trong sáng tạo và xa rời bản chất cá nhân của văn chương. Một tác phẩm văn học nếu không khởi sinh từ trải nghiệm, nỗi đau, niềm vui và những rung động của con người thì mãi chỉ là tập hợp câu chữ vô hồn. Vì vậy, thay vì xem AI như kẻ thay thế, tôi mong thế hệ người viết trẻ, kể cả chính tôi, có thể biến nó thành công cụ hỗ trợ để biên tập, để phản biện, để mở rộng dữ liệu và tri thức… thì thật sự cần thiết, hữu dụng.
Nhưng điểm khởi đầu và điểm kết thúc của sáng tạo vẫn phải bắt nguồn từ con người. Sức mạnh của nghệ thuật nằm ở linh hồn, chứ không ở thuật toán. Chúng ta có thể sử dụng AI như đôi cánh và tuyệt đừng để nó trở thành bánh lái làm lệch hướng hành trình sáng tạo mà một nhà văn cần ý thức.
