Những điều bình dị ấy đã ở lại trong tôi, để rồi nhiều năm sau, khi cầm bút viết cho trẻ nhỏ, tôi nhận ra mình vẫn đang được nuôi dưỡng từ chính những gì đã nhận trong những năm tháng đầu đời.
|
Mẹ tôi có giọng ngâm thơ rất ấm. Mẹ hát dân ca, hát chèo cũng đặc biệt ngọt ngào. Tôi lớn lên giữa những thanh âm ấy, giữa nếp sinh hoạt của một gia đình thôn quê, nơi người lớn ít khi nói những lời yêu thương nhưng lại dành cho nhau biết bao sự chăm chút.
Mẹ tôi là giáo viên nhưng quanh năm cũng tất bật với ruộng đồng. Những nhọc nhằn ấy, khi còn bé, tôi chưa thể hiểu hết. Chỉ biết rằng mỗi khi mẹ có mặt, ngôi nhà dường như trở nên ấm áp hơn. Tiếng mẹ gọi, đôi bàn tay mẹ thu vén những công việc không tên đã trở thành một phần không thể thiếu trong ký ức của tôi.
Sau này, khi viết bài thơ Lời mẹ, tôi đã để tiếng mẹ đánh thức cả ngôi nhà:
“Ơi đồ vật trong nhà
Các em có nghe không?
Lời của mẹ vừa mới ngân lên đấy
Lời mẹ gọi cả ngôi nhà thức dậy
Ngọn gió bay ngang đỗ lại bên thềm.”
Tôi hình dung giọt sương trên giàn hoa giấy cũng bừng chớp mắt, bình thạch thảo ngậm hơi đêm chúm chím môi cười. Trong thế giới ấy, tiếng mẹ không chỉ dành cho những đứa con. Nó còn chạm đến cây cỏ, đồ vật, những điều bé nhỏ vẫn hiện diện quanh ta mà đôi khi vì quá quen thuộc, chúng ta chẳng còn để ý.
Tôi nghĩ, tình yêu thương có một khả năng thật kỳ diệu. Nó khiến những điều tưởng như vô tri trở nên gần gũi, khiến con người cảm nhận được sự sống trong từng chuyển động nhỏ của thế giới quanh mình.
Có lẽ, một trong những điều tôi mong muốn khi viết cho thiếu nhi cũng bắt đầu từ đó. Tôi muốn các em có thể nhìn một chiếc lá, một giọt sương hay một đồ vật quen thuộc bằng đôi mắt trìu mến. Không chỉ nhìn thấy hình dáng của chúng mà còn biết tưởng tượng, biết lắng nghe những mối liên hệ âm thầm giữa mình với muôn loài.
Trẻ em vốn có khả năng ấy. Một đứa trẻ có thể trò chuyện với búp bê, hỏi chuyện một đám mây, buồn vì chiếc lá rụng hoặc vui mừng khi một mầm cây nhú lên khỏi mặt đất. Người viết cho thiếu nhi cần trân trọng thế giới tinh thần ấy, bởi trong đó có những rung động đầu tiên của lòng yêu thương và khả năng thấu cảm.
Tôi không nghĩ văn chương có thể thay thế những bài học mà cuộc sống đem đến cho trẻ. Nhưng một câu chuyện, một bài thơ có thể giúp các em nhận ra vẻ đẹp của những điều vẫn ở ngay bên cạnh mình.
Tôi là đứa trẻ của cỏ dại, của nắng gió và mây trời!
Tuổi thơ tôi cũng mò cua, bắt ốc, mót khoai, cấy lúa, lặn ngụp trên đồng như bao đứa trẻ quê khác. Ấy vậy mà đôi bàn chân tôi lúc nào cũng muốn nhấc lên khỏi mặt đất. Tâm trí tôi thường hướng về khoảng không vô tận phía sau những đám mây, nơi tôi hằng tin là ngôi nhà của các thiên thần.
Quê tôi nằm ven sông Hồng, thuộc vùng đồng bằng Bắc bộ. Mỗi khi nhớ về quê hương, có một miền ký ức sâu đậm, gắn với những cánh đồng đay và nỗi vất vả của người nông dân quê mình.
Tôi nhớ mỗi mùa thu hoạch, những cây đay cao ngút bị chặt ngả xuống đồng. Bầy chim nhạn làm tổ trên ngọn đay hoảng hốt bay lên. Những chú chim non mới ra ràng đập cánh loạn xạ, tiếng kêu dáo dác khiến lòng tôi cứ cuộn nhói.
Rồi đến mùa ngâm đay, cả dòng sông quê trở nên đen đặc. Cua, ốc bám lên những cánh bèo, những ngọn cỏ ven bờ. Bầy cá ngạt thở nổi lờ đờ trên mặt nước. Mùi đay ngâm oi nồng theo gió tràn vào từng ngõ xóm.
Trong dòng nước ấy, những người phụ nữ quê tôi lại ngâm mình giũ từng nắm tơ đay nặng trĩu. Những cánh tay phải làm việc liên tục giữa dòng nước đen để từng sợi tơ được sạch, được trắng, không rối vào nhau.
Thế mà chỉ ít ngày sau, những dải tơ đay trắng ngà trải dài trên hàng rào, trên những sào phơi, dọc con đường chạy tới tận chân đê. Tơ đay óng lên trong nắng, tung tẩy trong gió, khiến tôi có cảm giác những đám mây lang thang trên trời đã được kéo xuống rất thấp.
Tôi đã lớn lên giữa những hình ảnh tương phản như thế. Một dòng sông vừa trong xanh lại có những mùa đen đặc. Những sợi tơ trắng đẹp như mây được làm nên từ biết bao nhọc nhằn.
Những năm tháng ấy đã dạy tôi biết thương trước khi tôi hiểu hết ý nghĩa của lòng thương. Tôi nhận ra vẻ đẹp không phải lúc nào cũng hiện diện trong những điều êm đềm. Có vẻ đẹp được làm nên từ lao động, từ những bàn tay thô ráp và cả những hy sinh thầm lặng.
Tôi tin rằng trí tưởng tượng của trẻ em không tách rời đời sống. Chính từ những cánh đồng lấm bùn, những mùa mưa nắng, những giấc mơ dưới bầu trời đầy sao mà tôi đã tìm thấy bao điều kỳ diệu. Mặt đất và bầu trời luôn cất giữ muôn ngàn bí ẩn. Người viết không cần nghĩ thay hay mơ thay trẻ nhỏ, mà có thể cùng các em mở thêm những cánh cửa để khám phá thế giới.
Có lẽ, trước khi học cách viết cho trẻ em, tôi đã được cuộc sống dạy cách nhìn thế giới bằng đôi mắt biết rung động trước sự sống.
Nghĩ về những điều mình mong muốn gửi gắm qua mỗi tác phẩm, tôi lại nhớ đến một hình ảnh rất đỗi bình thường của làng quê thuở trước.
Ngày ấy, khi cả làng còn dùng củi để nấu những bữa cơm hằng ngày, ngọn lửa được giữ bằng nhiều cách. Có nhà dùng diêm, có nhà dùng bật lửa, có nhà dùng mùn cưa hoặc vỏ trấu ủ bếp, giữ lửa.
Nhà ai cũng khó khăn. Một bao diêm nhỏ hay một chiếc bật lửa cũng phải dùng rất dè sẻn. Trong trí nhớ của tôi, thỉnh thoảng vẫn vang lên đâu đó trong ngõ xóm tiếng rao của người bán đá lửa: “Ai đá lửa không?”
Lửa quý lắm! Nhà nào cũng cần có lửa. Nhưng có khi bếp đang ủ lại tắt ngấm. Việc sang nhà hàng xóm xin lửa vì thế là chuyện hết sức bình thường. Người xin chỉ cần một đốm lửa nhỏ, người cho cũng chẳng vì thế mà mất đi ngọn lửa trong bếp.
Tôi còn nhớ mẹ thường nhắc phải ủ bếp thật cẩn thận để sáng mùng một không phải sang hàng xóm xin lửa. Ngày thường, bà con sẵn lòng chia nhau từng đốm lửa, nhưng đầu tháng lại tránh xin lửa, cho lửa vì mong nhà nào cũng giữ được sự ấm êm, đủ đầy. Một tập tục nhỏ mà trong đó có cả sự gìn giữ nếp nhà và cách người làng ý tứ với nhau.
Tôi thường nghĩ đến văn chương từ một liên tưởng như thế. Có những điều khi trao đi, phần mình không hề vơi bớt. Đó là lòng tử tế, sự thấu cảm, những hiểu biết và cả niềm tin vào những điều tốt đẹp.
Một tác phẩm viết cho thiếu nhi không nhất thiết phải mang theo những bài học lớn lao. Điều tôi mong mỏi là tác phẩm có thể đánh thức trong trẻ một cảm xúc chân thật, một câu hỏi, một niềm vui khám phá hoặc một chút băn khoăn trước những điều các em chưa từng nghĩ tới.
Để làm được điều ấy, người viết trước hết phải thành thật với cảm xúc của chính mình. Ngôn ngữ dành cho trẻ có thể giản dị nhưng không được dễ dãi. Trí tưởng tượng có thể bay xa nhưng vẫn cần một điểm tựa từ đời sống.
Tôi luôn thấy mình hạnh phúc bởi được nhận từ tuổi thơ biết bao điều quý giá. Tiếng mẹ, những mùa đay trắng như mây, những đốm lửa nhỏ chuyền qua ngõ xóm... Tất cả vẫn âm thầm hiện diện trong đời sống tinh thần của tôi, đôi khi trở về trong một câu thơ, một nhân vật hay một ý tưởng bất chợt.
Tôi không biết những trang viết của mình sẽ ở lại bao lâu trong ký ức của những đứa trẻ. Nhưng tôi luôn mong, sau khi gấp một cuốn sách lại, các em vẫn còn muốn ngước nhìn bầu trời, lắng nghe tiếng gió, quan tâm đến một sinh linh bé nhỏ hoặc dành cho ai đó một cử chỉ dịu dàng.
Như ngày xưa, một người hàng xóm mang đốm lửa từ bếp nhà này về nhóm lên bếp nhà mình. Ngọn lửa đã được trao đi, và từ đó, một mái nhà khác lại sáng ấm.
