Văn hóa đọc, hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ là thói quen cầm sách. Đó là cách một xã hội đối thoại với tri thức thông qua việc lựa chọn gì để đọc, đọc như thế nào và giữ lại được bao nhiêu. Trong nhiều thập kỉ, chỉ số đọc sách bình quân đầu người thường được dùng như một thước đo văn minh, nhưng khi công nghệ số bước vào, thước đo đó bắt đầu lung lay.
Theo một khảo sát của Bộ Thông tin và Truyền thông năm 2025, người Việt chỉ đọc trung bình khoảng 5 cuốn sách mỗi năm, con số khiêm tốn so với mức 12-15 cuốn ở các quốc gia Bắc Âu. Tuy nhiên, lượng nội dung văn bản mà người Việt tiêu thụ hằng ngày trên mạng xã hội, ứng dụng tin tức và nền tảng số lại không hề ít. Nếu cộng dồn tất cả những dòng trạng thái, bài báo, bình luận, caption mà một người lướt qua mỗi ngày, con số chữ có thể lên đến hàng chục nghìn - tương đương vài chương sách. Nhưng câu hỏi đặt ra là: Liệu đó có còn được gọi là “đọc” theo đúng nghĩa? Và quan trọng hơn, liệu chúng ta có thực sự đang đọc nhiều hơn, hay chỉ đang tự đánh lừa mình bằng “ảo giác về tri thức”?
Tiện lợi là điều không thể tranh cãi. Nhưng đằng sau sự tiện lợi đó là lo ngại ngày càng được nhiều chuyên gia giáo dục nhắc đến: thói quen đọc đang bị “làm phẳng”.
Nguyễn Lan Anh, 20 tuổi, sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền, là ví dụ tiêu biểu của thế hệ “đọc số toàn phần”. Lan Anh chia sẻ đã không mua sách giấy từ nhiều năm nay, tất cả đều qua Kindle hoặc ứng dụng điện thoại. “Một chiếc điện thoại với em là đủ cho cả một thư viện,” Lan Anh nói. Cô thẳng thắn thừa nhận: “Em đọc nhiều hơn trước, nhưng nếu hỏi nhớ được bao nhiêu thì… không chắc.”
Câu nói của Lan Anh như một lát cắt chân thực về tình trạng “ảo giác về tri thức” đang lan rộng trong thời đại số. Chúng ta tưởng mình biết nhiều vì tiếp xúc với lượng chữ khổng lồ, nhưng thực chất, kiến thức chỉ lướt qua bề mặt nhận thức mà không kịp ngấm vào tư duy. Kết quả là sự tập trung bị phân mảnh, khả năng suy ngẫm bị rút ngắn, và việc đọc trở thành một hoạt động “lướt” nhiều hơn là “dừng”.
Đáng lo ngại hơn, chính thiết kế của các nền tảng số cũng đang cổ xúy cho lối đọc hời hợt này. Thuật toán tối ưu hóa thời gian người dùng ở lại nền tảng bằng cách liên tục đưa ra những nội dung ngắn, giật gân, kích thích dopamine tức thì. Trải nghiệm đọc, vì thế, dần bị “công nghiệp hóa”, nhanh, nhiều, nhưng thiếu chiều sâu.
Có một cách nhìn khác, tích cực hơn, về tất cả những điều đang xảy ra.
Phạm Hương Giang, 30 tuổi, nhân viên kế toán tại phường Thanh Xuân, Hà Nội, không có thời gian ngồi đọc sách sau những giờ làm việc dày đặc. Nhưng chị vẫn “đọc” thông qua audiobook trong lúc lái xe hoặc làm việc nhà. “Nếu không có audiobook, chắc mình đã bỏ luôn việc đọc sách từ lâu,” Hương Giang chia sẻ.
Trường hợp của chị cho thấy một bức tranh khác: Chuyển đổi số không giết chết văn hóa đọc, mà nó đang mở ra những con đường tiếp cận tri thức linh hoạt hơn cho những người bận rộn. Vấn đề mấu chốt không nằm ở hình thức - sách giấy hay ebook, đọc bằng mắt hay nghe bằng tai - mà nằm ở chất lượng của sự chú ý mà người ta dành cho nội dung đó. Một người lướt điện thoại vô thức hàng giờ có thể chẳng đọng lại gì, trong khi một người nghe audiobook với sự tập trung cao độ vẫn có thể thu nạp được tri thức sâu sắc. Chiều sâu của việc đọc, suy cho cùng, nằm ở sự chú ý và khả năng dừng lại để suy ngẫm, chứ không nằm ở phương tiện truyền tải.
Nhiều người cho rằng phương tiện số lấy mất độc giả, khiến nó trở thành mối họa với văn hóa đọc. Nhưng suy xét rộng ra, nó đang buộc văn hóa đọc phải tự làm mới mình. Vấn đề “sách giấy chống lại màn hình” cần phải được nhìn nhận lại, ở khía cạnh “đọc sâu chống lại đọc lướt”. Và trong cuộc chiến ấy, công nghệ có thể là đồng minh hoặc kẻ phá hoại, tùy thuộc vào cách mỗi người sử dụng nó.
GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nhìn nhận dù hình thức đọc có thay đổi đến đâu, sách vẫn luôn là nền tảng của tư duy và tiến bộ xã hội. Theo ông, điều đáng lo ngại không phải là người ta đang đọc ít đi, mà là chất lượng của việc đọc đang dần bị xói mòn bởi nhịp sống số quá nhanh.
“Chuyển đổi số mở ra cơ hội tiếp cận tri thức chưa từng có, nhưng cũng đặt ra thách thức lớn hơn: Làm thế nào để con người không chỉ tiêu thụ thông tin, mà còn biết tư duy từ thông tin đó,” ông nhấn mạnh. Trong bối cảnh đó, văn hóa đọc cần được bồi đắp có chủ đích, để không đơn thuần là khuyến khích đọc nhiều hơn, mà là đọc sâu hơn, có chọn lọc hơn, để việc đọc thực sự trở thành cơ sở cho tư duy độc lập, tinh thần phản biện và năng lực đổi mới sáng tạo trong mỗi người.
Để tái định nghĩa văn hóa đọc trong kỉ nguyên số, ta cần có sự tham gia đồng thời của nhiều phía. Trường học cần dạy học sinh không chỉ biết đọc, mà biết đọc có chọn lọc, nhận diện nguồn tin đáng tin cậy, phân biệt thông tin với tri thức. Gia đình cần giữ thói quen đọc như một sinh hoạt văn hóa, không để màn hình thay thế hoàn toàn trang sách. Các nền tảng công nghệ, về phần mình, có trách nhiệm thiết kế trải nghiệm khuyến khích đọc sâu thay vì chỉ tối ưu hóa thời gian lướt.
Theo TS. Đỗ Anh Đức, giảng viên Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, sẽ là một sai lầm nếu cứ khăng khăng dựng lên bức tường ngăn cách giữa đọc nhanh và đọc sâu như thể chúng là hai thái cực không thể dung hòa. Ông nhìn nhận đây là hai phương thức bổ trợ cho nhau một cách tự nhiên, miễn là người đọc biết vận dụng chúng đúng thời điểm và đúng mục đích. Trong guồng quay công việc, khi áp lực thời gian buộc ta phải nắm bắt thông tin một cách kịp thời, khả năng đọc nhanh để lọc lấy những ý chính, những dữ kiện then chốt sẽ trở thành một lợi thế thiết thực.
Từ góc nhìn ấy, TS. Đỗ Anh Đức thẳng thắn chỉ ra rằng tiếp nhận kiến thức từ trang sách mới chỉ là bước khởi đầu, là lớp vỏ bên ngoài của một hành trình lớn hơn. Rằng chính những khoảnh khắc đọc chậm, đọc kĩ mới là lúc con người tìm thấy khoảng lặng cần thiết để suy tư, để chiêm nghiệm và để nhìn sâu hơn vào thế giới nội tâm của chính mình.
“Chỉ khi nào tri thức được khoác lên mình một hình hài mới thông qua chính sự thẩm thấu của người đọc, nó mới thực sự thoát khỏi trạng thái tồn tại thụ động trên mặt giấy để trở thành một phần cơ hữu trong năng lực, trong bản lĩnh và trong đời sống tinh thần của mỗi con người,” TS. Đỗ Anh Đức cho hay.
Trong thế giới số hóa, điều quan trọng không phải là chúng ta đọc bằng cách nào, mà là chúng ta còn giữ được chiều sâu của việc đọc đến đâu. Một cuốn sách giấy hay một file ebook, một buổi chiều yên tĩnh bên trang giấy hay tai nghe trên đường đi làm, hình thức có thể khác nhau, nhưng giá trị cốt lõi của việc đọc vẫn là như nhau: Dừng lại, suy nghĩ và để tri thức thực sự thấm vào.
 |
| Bạn trẻ tiếp cận sách nói tại TP.HCM. Ảnh: Bookas |
