Bộ phim tài liệu 7 quãng nhân sinh - Điềm Phùng Thị vừa được giới thiệu tới công chúng trong chương trình chiếu phim miễn phí về văn hóa, lịch sử và các nhân vật Việt Nam tiêu biểu. Phim do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đặt hàng, Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương sản xuất.

Trước đó, tác phẩm đã giành giải Bông sen Bạc ở hạng mục phim tài liệu tại Liên hoan Phim Việt Nam lần thứ XXIV năm 2025 và giành Giải Cánh diều Vàng thể loại Phim Tài liệu tại Giải Cánh diều 2025 của Hội Điện ảnh Việt Nam. Hai đạo diễn phim là Đào Duy Từ và Nguyễn Vinh Khoa cũng được trao giải Đạo diễn xuất sắc. Đánh giá về tác phẩm, đạo diễn Nguyễn Thước, Chủ tịch Ban giám khảo phim tài liệu, cho rằng các nhà làm phim đã thành công trong việc chuyển tải một đề tài khó thành bộ phim gần gũi, dễ chịu và dễ tiếp cận với công chúng.

Điềm Phùng Thị, tên thật là Phùng Thị Cúc, sinh năm 1920 tại Châu Ê, vùng ngoại ô Huế. Mồ côi mẹ từ năm ba tuổi, bà trải qua thời thơ ấu với nhiều chuyến đi theo cha trước khi trở về học tập tại Huế.

Bộ phim đưa người xem trở về với những năm tháng thanh xuân của Điềm Phùng Thị qua các bức ảnh tư liệu ghi lại nhan sắc xinh đẹp của người thiếu nữ xứ Huế. Hẳn chẳng phải ngẫu nhiên mà người đẹp từng là hoa khôi Trường Đồng Khánh đã khiến thi sĩ Lưu Trọng Lư phải thốt lên những vần thơ đầy xao xuyến: “Ai bảo em là giai nhân/ Cho đời anh đau khổ/ Ai bảo em ngồi bên cửa sổ/ Cho vướng víu nợ thi nhân...”.

Trước khi bước vào thế giới nghệ thuật, Điềm Phùng Thị từng được đào tạo bài bản về y khoa. Bà theo học chuyên ngành nha khoa, sau đó sang Pháp tiếp tục nghiên cứu và hành nghề. Con đường khoa học tưởng như đã định hình tương lai của bà, cho đến khi những biến động của đất nước trở thành bước ngoặt trong cuộc đời.

Trong phim, khán giả được thấy nhà điêu khắc Điềm Phùng Thị trực tiếp kể lại những năm tháng sống tại Pháp, khi bà thường xuyên tiếp nhận tin tức về cuộc chiến tranh đang diễn ra ở Việt Nam. Những hình ảnh về bom đạn, thương vong và nỗi đau của đồng bào khiến bà day dứt. Bà từng tìm cách vùi mình vào công việc để quên đi những suy nghĩ ấy, nhưng cuối cùng vẫn không thể đè nén cảm xúc.

Từ đó, Điềm Phùng Thị tìm đến điêu khắc như một cách giãi bày những điều không thể diễn đạt bằng lời. Nghệ thuật đến với bà không phải từ một dự định nghề nghiệp được chuẩn bị trước, mà từ nhu cầu bộc lộ những cảm xúc sâu kín trước cuộc đời và thời cuộc. Bà từng chia sẻ: “Hình như có một sức hút nam châm thu hút tôi, giữ tôi lại. Tôi không xác định được, tôi tìm đến điêu khắc, hay điêu khắc đã chọn tôi”.

Bước vào nghệ thuật khi đã trưởng thành, Điềm Phùng Thị nhanh chóng bộc lộ khả năng cảm nhận hình khối và tìm tòi ngôn ngữ tạo hình riêng. Những tác phẩm đầu tiên của bà tập trung vào hình tượng con người, đặc biệt là người phụ nữ, với những đường nét giản lược nhưng giàu sức biểu cảm. Đằng sau các hình khối tưởng như giản đơn là những suy tư về nhân sinh, thấm đượm tình yêu quê hương và khát vọng hòa bình.

Năm 1966, cuộc triển lãm cá nhân tại Paris đánh dấu một bước tiến quan trọng trong sự nghiệp của bà. Từ đây, tác phẩm Điềm Phùng Thị tiếp tục được giới thiệu tại nhiều quốc gia châu Âu, từng bước tạo dựng vị trí trong nghệ thuật điêu khắc hiện đại.

Một trong những nội dung trọng tâm của bộ phim là hành trình Điềm Phùng Thị sáng tạo nên hệ thống 7 mẫu tự tạo hình, dấu ấn đặc biệt làm nên tên tuổi của bà trong nghệ thuật điêu khắc.

Được hình thành từ quá trình tìm tòi, chắt lọc và giản lược hình khối, 7 mẫu tự là những thành tố cơ bản có thể kết hợp, biến đổi theo nhiều cách để tạo nên các hình tượng khác nhau. Từ một số lượng hình khối giới hạn, Điềm Phùng Thị đã phát triển thành một ngôn ngữ điêu khắc riêng, vừa mang tính khái quát, vừa gợi mở những liên tưởng phong phú. Qua mỗi cách sắp đặt và dưới góc nhìn của người thưởng lãm, các hình khối lại mang một dáng vẻ, một ý nghĩa khác, như một cuộc hóa thân không ngừng trong nghệ thuật.

Qua từng tác phẩm, Điềm Phùng Thị không chỉ tạo nên những hình tượng mà còn gửi gắm những câu chuyện, những suy tư và triết lý nhân sinh. Những trải nghiệm của cuộc đời dường như được chắt lọc, lắng đọng trong từng đường nét, hình khối, góp phần tạo nên chiều sâu cho ngôn ngữ nghệ thuật của bà.

Điểm đáng chú ý là bộ phim tài liệu không chỉ giới thiệu các tác phẩm hoàn chỉnh mà còn sử dụng những thước phim ghi lại hình ảnh Điềm Phùng Thị trực tiếp thao tác với hệ thống mẫu tự do mình sáng tạo. Trước ống kính, bà vừa trò chuyện, vừa sắp đặt, thay đổi vị trí các hình khối để cho thấy cách chúng có thể biến hóa thành những hình tượng khác nhau.

Thông qua phân tích của PGS.TS Phan Thanh Bình, họa sĩ Đặng Mậu Tựu, nhà điêu khắc Phạm Văn Hạng và nhà nghiên cứu lịch sử nghệ thuật Roger Nelson, bộ phim làm rõ giá trị tạo hình, chiều sâu văn hóa và triết lý nhân sinh trong hệ thống 7 mẫu tự. Từ những hình khối giản dị, Điềm Phùng Thị gợi lên hình ảnh người mẹ, đứa trẻ, hoa sen hay những đường nét kiến trúc phương Đông truyền thống…, đồng thời mở ra nhiều cách cảm nhận khác nhau.

Đặc biệt, theo Roger Nelson, nghệ thuật của bà không chỉ mang dấu ấn văn hóa Việt Nam mà còn có tính mở, đa nghĩa và khả năng đối thoại với nhiều truyền thống nghệ thuật trên thế giới.

Bên cạnh những thành tựu nghệ thuật, 7 quãng nhân sinh - Điềm Phùng Thị còn khắc họa tình yêu quê hương sâu nặng của nữ nghệ sĩ. Trong những năm chiến tranh, bà đưa nỗi đau của đất nước vào các tác phẩm điêu khắc, thậm chí sử dụng mảnh bom đạn làm chất liệu sáng tạo để gửi gắm khát vọng hòa bình. Qua lời kể của ông Phan Đình Hối, trợ lý của bà, bộ phim còn giới thiệu những đóng góp của bà và chồng là ông Nguyễn Phúc Bửu Điềm trong thời gian diễn ra Hội nghị Paris về Việt Nam (1968-1973).

Đặc biệt, hưởng ứng lời kêu gọi bảo tồn Huế của Tổng Giám đốc UNESCO Amadou-Mahtar M’Bow, Điềm Phùng Thị đã tích cực tham gia vận động đưa Huế trở thành Di sản Thế giới, đồng thời thiết kế huy hiệu nhằm nâng cao nhận thức và kết nối cộng đồng quốc tế với di sản văn hóa cố đô.

Đạt được thành công rực rỡ trên đất Pháp và được vinh danh khắp châu Âu, nhà điêu khắc Điềm Phùng Thị vẫn luôn hướng trái tim về quê hương và mong muốn đưa các tác phẩm trở lại Huế. Hiện Trung tâm Nghệ thuật Điềm Phùng Thị tại Huế lưu giữ 367 tác phẩm điêu khắc của bà.

Bộ phim cũng cho thấy sức sống của hệ thống 7 mẫu tự trong đời sống đương đại, từ việc kiến trúc sư Phạm Đăng Nhật Thái vận dụng vào thiết kế lan can cầu Kho Rèn tại Huế đến những hình ảnh trẻ em hiện nay đến với Trung tâm Nghệ thuật Điềm Phùng Thị tự tay sắp xếp, kết hợp các mẫu tự thành những hình tượng mới cho thấy nghệ thuật Điềm Phùng Thị có thể gắn bó, tương tác với mọi thế hệ, khiến nghệ thuật không ngừng được tiếp nối, truyền tình yêu, cảm hứng cho người trẻ khám phá và sáng tạo.

Với thời lượng 33 phút, 7 quãng nhân sinh - Điềm Phùng Thị lựa chọn những tư liệu tiêu biểu để khắc họa cuộc đời và sự nghiệp của nữ nghệ sĩ. Sự kết hợp giữa hình ảnh, tiếng nói của chính nhà điêu khắc Điềm Phùng Thị với lời kể của nhân chứng, phân tích của giới chuyên môn, cùng nhịp phim chậm rãi, âm nhạc nền nhẹ nhàng và những khoảng lặng dành cho âm thanh hiện trường đã tạo nên một tác phẩm giàu giá trị tư liệu và cảm xúc.

Ở phần kết, bộ phim gợi nhắc lời chia sẻ của nhà điêu khắc Điềm Phùng Thị: “Tôi là người Việt Nam và là một nhà điêu khắc. Khi sáng tác, tôi đã hạnh phúc, đã đau khổ. Tác phẩm điêu khắc đó bây giờ không còn thuộc về tôi nữa. Hoặc đúng hơn, tôi trao tôi cho các bạn…”.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, lời tâm sự ấy vẫn gợi nhiều suy ngẫm về quan niệm sáng tạo và sự sẻ chia của người nghệ sĩ. Với Điềm Phùng Thị, tác phẩm không chỉ chứa đựng tâm tư của người sáng tạo mà còn mở ra một thế giới để mỗi người thưởng lãm tìm thấy những cảm nhận của riêng mình. Và qua những tác phẩm ấy, những quãng nhân sinh của bà tiếp tục được kể lại, tìm thấy sự đồng cảm nơi các thế hệ hôm nay và mai sau.

Trẻ em sắp xếp, kết hợp các mẫu tự thành những hình tượng mới. Ảnh từ phim 7 quãng nhân sinh - Điềm Phùng Thị.