Góp phần vào việc xây dựng hình tượng người lính - biểu tượng đẹp và không hề xa lạ với nhân dân, nhà thơ Hồng Thanh Quang đã có nhiều bài thơ viết về đề tài này. Trong hàng chục bài thơ của anh trực tiếp viết về người lính ta thấy chân giá trị của người lính.
Người lính trong thơ Hồng Thanh Quang là đồng đội, bạn lính, người cha, chính anh - cựu chiến binh. Người lính ấy có những hoài niệm xen lẫn tự hào:
|
“Đã ngỡ ngàng ta nhìn vào cái chết
Rướn sức lên trong mất mát không ngờ
Bom tan khói cháy bùng nỗi nhớ
Một khoảnh đời ai cũng ngây thơ.”
(Sinh nhật)
Hồng Thanh Quang khoác áo lính ngày 23/7/1979, trở thành người bộ đội Đoàn Đào Đập Neo (781 - Bộ Quốc phòng) khi chưa tròn mười bảy tuổi. Anh có 35 năm phục vụ trong lực lượng vũ trang. Đến nay, những gắn bó, trải nghiệm của môi trường sống đã nuôi dưỡng tâm hồn của người lính trong anh. Nhiều khi anh chỉ mượn “nàng thơ” để tiếp tục mang trên vai nhiều trách nhiệm trong hành khúc của đời mình. Chàng lính ấy luôn giữ gìn và lan tỏa những giá trị cốt lõi.
Người lính chân chính trong thơ Hồng Thanh Quang - những người lính chân chính đều trân trọng hòa bình. Với sứ mệnh gìn giữ hòa bình, người lính không quản hy sinh tuổi trẻ, thậm chí cả tính mạng để chiến đấu với những phi nghĩa. Bài thơ Thơ cho đồng đội được anh viết trong những năm tám mươi của thế kỷ trước. Đây là những câu thơ hào sảng về người lính Việt Nam. Sự hy sinh của liệt sĩ luôn để lại cho đồng đội một nỗi nhớ khôn nguôi. Hình ảnh “người ra đi còn ghì cò súng” trước bốn bề khói lửa cứ xoáy vào tâm trí anh - người đồng đội. Làm sao có thể phai mờ hình ảnh đẹp đẽ, anh dũng, hiên ngang như thế! Sự ra đi của đồng đội luôn là biểu tượng về ý chí, nghị lực của một Việt Nam kiên cường. Những người lính ngã xuống mang vẻ đẹp bất tử trong lòng đồng đội và nhân dân. Lần gặp gỡ đồng đội luôn có niềm vui và sự xúc động.
Những năm tháng gắn với màu áo lính, người lính giấu tự đáy lòng những tình cảm riêng tư, nhiệt thành, để rồi trong khoảnh khắc có thể làm sống dậy biết bao cảm xúc. Mối tình trong sáng của thanh xuân trở thành ngọn đuốc sáng cho biết bao thế hệ những chàng trai, cô gái lên đường với khát vọng sẽ được trở về, nuôi lớn tình yêu cùng tình yêu Tổ quốc. Trong thơ Hồng Thanh Quang, ta thấy những dịu dàng nhung nhớ ấy lan tỏa. Vẻ đẹp của người lính trong thơ anh có sự tinh tế, lãng mạn, thi vị vượt lên trên những gian khổ đời lính.
“Muốn tin rằng màu lá ấy nhờ em
Rừng rực cháy khi hoàng hôn dần tới.
Đoàn quân đi vào đêm và chói lọi
Trước mặt mình rừng đuốc của tình yêu...”
(Rừng cây lá đỏ)
Từ màu lá trên đường hành quân mà người lính liên tưởng đến người bạn gái hậu phương, những ký ức đẹp đã nuôi dưỡng khí phách trong anh. Người lính trong thơ Hồng Thanh Quang giữ chất lãng mạn, dễ xúc động nhưng luôn sâu đậm tình yêu đất nước, vẫn tiếp nối hoài bão, nhiệt huyết của thế hệ trước. Vẫn giữ nét đẹp hào hoa, lãng mạn của trí thức Hà thành, người lính không quá thi vị hóa hay sấm ngôn về vị thế của mình. Người lính ấy thầm lặng hành quân để thực thi nhiệm vụ và không đòi hỏi bất cứ điều gì. Anh đặt lý tưởng của người lính trong tình yêu bạn bè anh, trong sự dấn thân, trách nhiệm. Hầu hết, hình ảnh người lính trong thơ anh được bộc lộ qua ký ức và những suy niệm. Thấm thía và ám ảnh với “đêm nằm nghe tiếng súng vọng âm… âm…”, anh hiểu giá trị của hòa bình lớn đến nhường nào. Tình yêu hòa bình và trân trọng những gì thuộc về con người luôn thường trực trong anh. Khi nhìn nhận về chính trường thế giới trong thời đại hiện nay, với một thế giới quan phong phú và sâu sắc, anh có nhiều câu thơ đặt ra các giá trị phổ quát, trong đó là vấn đề của các cuộc xung đột. Là một người lính, anh chọn đứng về phía con người, về phía hòa bình: “Tôi muốn hết xung đột/ Tên lửa nằm nguyên kho/ Tàu chiến ngủ trong cảng/ Đông chật người đêm thơ...” (Bài ca nhỏ). Phần nhân tính trong anh không chịu được những đả kích, những ám ảnh, đau đớn, mất mát do một thế lực nào gây ra cho con người. Đối với vấn đề thời sự toàn cầu, anh thấm thía: muốn phát triển, trước hết phải có hòa bình là bệ đỡ. Chân lý giản dị ấy là một câu chuyện không dễ dàng trong các cuộc cờ chính sự. Mỗi người lính đều phải thấu hiểu và có trách nhiệm bảo vệ chân lý ấy.
Từng một thời áo lính, thơ Hồng Thanh Quang có nhiều khoảnh khắc nhớ về thời bôn ba, phong trần ấy. Mặc dù hy sinh, cống hiến nhưng họ lặng lẽ, ít luận bàn. Người lính đầy nhiệt huyết và dùng hành động thực tế, âm thầm mà vĩ đại hơn là sấm ngôn. Người lính luôn sống lại ký ức về những liệt sĩ - đồng đội trẻ, hy sinh, mãi mãi ở tuổi hồn nhiên, trong sáng, chưa có một mối tình, họ để lại những mộng ước dang dở.
“Nhưng nhớ quá, nhớ quá thằng bạn ấy
Nó đã hẹn với tao, nó đã hẹn với mày
Nó vẫn ước bao giờ về Hà Nội
Phải cùng ngồi một bữa tới kỳ say.”
(Tưởng niệm)
Một chén rượu sum họp dâng đầy tình đồng chí, nỗi nhớ, sự tưởng niệm. Sự tưởng niệm của người lính đối với đồng đội không chỉ ở trước bia mộ, mà ngay trong ký ức, trong mỗi câu chuyện kể, mỗi dịp đoàn tụ của các anh. Đó còn ký ức thời trai trẻ khi anh trở lại Tây Nguyên:
“Rát mặt đường, gió rít bước long đong
Tiếng gì thế theo anh da diết đuổi?
Thời trai trẻ hay lời em khản gọi?
Càng xuống đèo anh càng nhớ em hơn...”
(Gửi lại Pleiku)
Những câu thơ tha thiết, đầy thương nhớ. Nó cho độc giả thấy rõ hơn rằng, trong mỗi người lính đều có một tình cảm nồng hậu, chân thành. Nắng gió Pleiku làm anh liên tưởng đến tiếng gọi của người yêu. Một con dốc làm bừng lên nỗi nhớ trong anh, dầu không tìm kiếm nhưng luôn ở bên anh kỷ niệm một thời trai trẻ “Lối quân hành lá cháy lung linh”. Tiếng gió rát mặt đường chỉ là cái cớ cho nỗi nhớ, khao khát, phập phồng, tiếng gọi da diết, bỏng rát đang thường trực trong lồng ngực chàng trai. Hồng Thanh Quang đặc biệt quan tâm đến người lính thời hậu chiến với tư cách là một số phận, anh tìm hiểu và chia sẻ với đời sống của đồng đội. Nhiều trải nghiệm đã giúp anh nhìn nhận lại một cách trầm tĩnh và thấu cảm hơn về phận người. Bài thơ Chia tay Pleiku là một trong những nỗi day dứt, xót thương người bạn lính. Đôi khi trong văn chương người ta nói lời hoa mỹ, còn người lính trong thơ Hồng Thanh Quang thì thực thà chia sẻ nỗi niềm với đồng đội. Đặc biệt là khi người lính trở về cuộc sống thường nhật. Những câu thơ chân chất mà nỗi đau lặng vào trong, như thắt vào lòng ta về thiệt thòi của một số phận. Chúng làm tôn thêm một Hồng Thanh Quang trách nhiệm với đời, với người. Am tường quy luật, nhận diện giá trị đích thực Hồng Thanh Quang lớn lên từ khói lửa chiến tranh, trải nghiệm đời lính với khoảnh khắc sinh tử, huy hoàng, trong nhãn quan của anh luôn được đào sâu, phân tích, đúc rút ra vấn đề quy luật, lọc ra các giá trị đích thực. Là cựu chiến binh luôn ám ảnh bởi tiếng súng, những ký ức một thời tuổi trẻ. Anh ám ảnh bởi những trận đánh, những tiếng bom đạn. Cầm súng chiến đấu, bảo vệ Tổ quốc là nhiệm vụ thiêng liêng. Nhưng cái gốc rễ của vấn đề vẫn phải là sự sống, hạnh phúc của con người, do vậy, hòa bình, độc lập, tự do vẫn luôn là những giá trị thiêng liêng. Hồng Thanh Quang nhìn nhận chiến tranh ở phạm vi quốc tế và anh thấy xót xa trước những mất mát, tổn thất, đau đớn của con người. Chân giá trị không phải ở thắng - thua trực quan mà ở sức mạnh của nhân tính. Những suy luận của anh gắn trong hoài niệm và nỗi buồn trước nghịch cảnh.
Người lính ý chí, trung thành với Tổ quốc, lúc cầm súng thì tỉnh táo, cảnh giác và rõ ranh giới chiến hào, chiến tuyến ta - địch khá rõ ràng. Họ giữ trọn niềm tin, lý tưởng nên lúc hòa bình, họ khó lường trước cạm bẫy đời, những “phe địch” không phải dễ nhận ra. “Phe địch” có thể từng là kẻ hưởng sự hy sinh của nhiều thế hệ người lính, “phe địch” có lúc cũng là sự khinh suất của con người, là sự ngạo mạn, tham lam của con người. Anh lo lắng đồng đội có khi cả tin rồi gặp cạm bẫy từ những người từng thụ hưởng sự hy sinh. Vậy nên, người lính trong thơ anh luôn suy nghĩ thay cho đồng đội. Đó là sự quan tâm lặng lẽ và thường xuyên của người lính đối với cuộc sống của đồng đội. Những câu thơ có vẻ “vừa chừng” này lại chính là chất lính, sự nghiêm ngắn mà lặng thầm thấm sâu, đồng cảm, khác với tình cảm đắm đuối, si mê trong thơ tình của anh. Trước mọi phong ba, thử thách của đời, anh luôn tin vào những tốt đẹp phía trước, chấp nhận hy sinh, yêu thương những gì gần gũi. Bởi tâm hồn anh luôn có men lá - men của sự sống, hy vọng, để anh bình tĩnh hơn khi ở giữa ranh giới của an bình và hiểm nguy rình rập. Những câu thơ anh viết về đồng đội luôn nằng nặng cảm xúc, sự xót xa về hoàn cảnh của đồng đội. Đây là sự nặng tình của những người bạn lính. Lính không cần nói nhiều, chỉ cần một cái ôm của đồng đội là biểu đạt sự chia sẻ, đồng cảm chân thành để nâng đỡ đời nhau. Người lính âm thầm, bao dung trước đổi thay của xã hội và con người. Ngẫm về cuộc trường chinh của tuổi trẻ, về được - mất đã cho anh thêm sức mạnh, sự vững tâm trước khó khăn của hiện tại, với những nỗi đau tinh thần và bệnh tật của riêng mình. Dự cảm của người lính và tâm thế trước tương lai. Luôn mang phẩm chất người lính: yêu hòa bình, cái đẹp, đấu tranh bảo vệ chân lý, người lính trong thơ Hồng Thanh Quang đấu tranh với những gì đi ngược lại lợi ích của dân tộc, lợi ích chính đáng của con người. Hồng Thanh Quang coi thơ ca và chính luận là công cụ tích cực của anh - người lính trên mặt trận văn hóa.
Qua bao đèo dốc của ngày khoác áo lính, chiếc ba lô đựng mọi buồn vui, nặng ý chí, tiếp tục vượt những con dốc sau cùng. Tự nhận mình là người lính trong cuộc trường chinh của số phận, Hồng Thanh Quang luôn bộc lộ tính nhân văn trong hình tượng người lính hơn là lý tưởng hóa, xây dựng bằng những trật tự hoặc quen trong kỷ luật sắt. Anh vừa ngợi ca vẻ đẹp, tinh thần kiên cường, anh dũng vượt khó của người lính, vừa đồng cảm với gian khó, thiếu thốn và hiểm nguy họ gánh chịu. Anh cũng chia sẻ với những rung động rất đời của người lính. Người lính trong thơ Hồng Thanh Quang mang đúng bản chất của người được rèn luyện tác chiến, mưu trí. Anh trở lại với hành trình của chính mình: giải quyết những mâu thuẫn và những vấn đề đương đại, giải phóng mình khỏi tư tưởng lạc hậu, để minh định và thông tuệ. Anh “vừa mang súng đạn, vừa gỡ bom”, có lúc lại là người tự đày đọa mình xuống “hố bom của tình yêu”. Người lính trở về cuộc sống hòa bình, các anh nhận thức sâu sắc trách nhiệm sống đẹp thay cho đồng đội đã ngã xuống. Do vậy, người lính trong thơ Hồng Thanh Quang luôn có tâm hồn rộng mở với cuộc đời, trân trọng bình yên.
Hình tượng người lính là hình tượng đẹp và vĩ đại. Đề tài về người lính là một đề tài rộng lớn, phong phú, giàu ý nghĩa. Là nhân chứng sống của các cuộc hành quân, tập trận, những mất mát, hy sinh... người lính trong thơ Hồng Thanh Quang giản dị, thầm lặng mà vĩ đại, anh thấu tỏ những cạm bẫy, khổ đau và hạnh phúc. Song, người lính luôn nhận được chân giá trị về hòa bình, hạnh phúc, về thành tựu của cá nhân và Tổ quốc. Anh cũng thấm thía đặc điểm và giá trị của thời đại để gạn lọc và lan tỏa những gì tốt đẹp tới độc giả. Người lính ấy luôn mang bản lĩnh cách mạng, đấu tranh cho lẽ phải, sự tiến bộ xã hội và đấu tranh vượt qua chính những cam go của đời mình. Qua hàng chục năm, những câu thơ Hồng Thanh Quang vẫn giàu trải nghiệm, yêu dấu, mang lại niềm tin cho bạn đọc về tình yêu hòa bình, yêu Tổ quốc và đặc biệt, vẫn giúp đời náo nức tình nhân loại.