Thông tin được nhà phê bình, giám tuyển Lý Đợi chia sẻ tại hội thảo khoa học “Phát triển thị trường nghệ thuật ở Việt Nam - thực trạng và giải pháp” do Viện Văn hóa Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam tổ chức ngày tại Hà Nội.

Hội thảo nhận nhiều ý kiến bàn luận xung quanh câu chuyện bùng nổ của thị trường điện ảnh Việt Nam, với sự tăng trưởng vượt bậc của phim nội; và câu chuyện “trúng mánh” của thị trường mỹ thuật.

“CHỢ ĐEN” MỸ THUẬT, HÀNG NGHÌN TỈ ĐỒNG KHÓ ĐÁNH THUẾ

Ông Lý Đợi cho biết ước tính doanh thu của thị trường mỹ thuật Việt Nam năm qua dao động từ 120 đến 125 triệu đôla, khoảng 3.500 tỷ đồng, gần tương đương với doanh thu của nền điện ảnh Việt Nam. Nhưng nhà nước hưởng bao nhiêu tiền thuế trong 3.500 tỷ đó. Những họa sĩ có con nhỏ được hoàn thế hay đóng thuế ra sao… Tất cả những chuyện như vậy ở Việt Nam đều là số 0.

Ông Đợi nêu ví dụ, nếu hiện nay có một bức tranh Picasso được trưng bày, bán công khai ở Việt Nam với giá 10 triệu đôla, người bán yêu cầu chuyển khoản một lần thì tổ chức nào ở Việt Nam làm được điều đó? Câu trả lời là không biết. Hay họa sĩ Việt có tranh đấu giá thành công ở nước ngoài với số tiền lớn, làm sao để chuyển khoản về Việt Nam hợp pháp, đóng thuế, ông Lý Đợi nói chưa thấy có tổ chức nào làm được việc này suôn sẻ.

Rất nhiều người Việt bán một bức tranh ở Pháp chỉ khoảng 100.000 Euro mà mất cả năm trời để lo việc chuyển tiền cho hợp pháp. Một nhà đấu giá ở Hà Nội mua bức tranh của Lê Phổ 1 triệu đôla, quá trình thanh toán mất 27 tháng mới xong, bởi vô số vướng mắc về pháp lý, hải quan và thuế.

Vì vậy, hiện nay nhiều người sẽ chọn cách nhờ các tổ chức tài chính trung gian ở Hồng Kông, Singapore, Pháp để nếu có bán thì tiền không về Việt Nam, mà chảy lòng vòng tại chỗ. Tất cả những giao dịch như vậy chỉ có con số qua email, không phải giao dịch diễn ra bình thường. Nhà nước muốn thu thuế cũng không biết thu thế nào.

Ngoài chuyện thuế, tác phẩm mỹ thuật ở Việt Nam chưa được coi là một tài sản thực thụ, được định giá, cầm cố, thế chấp.

“Về tài chính, bảo hiểm, thẩm định, định giá, cầm cố, thế chấp tranh gần như không có. Khi nói về thị trường mà không cầm cố được, không ký hợp đồng được, không chuyển khoản được, không xuất hóa đơn đỏ được, không đóng thuế được, không hoàn thuế được thì chúng ta nói chuyện thị trường cũng là nói cho vui. Thị trường mỹ thuật phải hoạt động chợ đen. Nghĩa là giao dịch thì công khai nhưng tài chính không công khai”, ông Đợi nói.

Thị trường mỹ thuật Việt thời gian qua hoạt động khá sôi động nhưng hầu hết theo cách “chợ đen”. Trong ảnh là tranh Tình mẫu tử của Lê Phổ.

Ông Đợi nói, bản chất của thị trường mỹ thuật là siêu về tích lũy giá trị thặng dư, là siêu trúng mánh nhưng cơ chế tài chính chưa phù hợp, chưa thoải mái với mấy chuyện “trúng mánh” này, chưa có khuôn khổ luật pháp phù hợp để vận hành một thị trường mang tính đặc thù.

Vừa qua, các nhà đấu giá quốc tế như Sotheby’s, Christie’s, Bonhams, Phillips... từng đến Việt Nam để tìm hiểu cơ chế tài chính cho các hoạt động đặc thù, kết quả chưa đáp ứng các yêu cầu cho một phiên đấu giá quốc tế, hoặc một hội chợ nghệ thuật quốc tế.

Ngoài ra, vấn nạn tranh giả, tranh chép, tranh nhái, gây mất niềm tin cho thị trường. Ước tính số tranh giả của Bùi Xuân Phái cao gấp nhiều lần số tranh thật. Trong khi đó, bán hàng giả thì bị xử lý theo pháp luật nhưng bán tranh giả thì… không sao. Một bức tranh hàng ngàn USD bị mất sẽ khó có cơ sở để lập vụ án điều tra, xét xử giống như mất một chiếc xe đạp, xe máy.

Theo ông Đợi, pháp luật đang còn rất thiếu để vận hành thị trường mỹ thuật lành mạnh, để cho những giao dịch của thị trường nghệ thuật Việt Nam có thể được kiểm soát, bảo vệ bằng luật, đảm bảo quyền lợi của nhà nước lẫn người tham gia thị trường. Những lỗ hổng này cần được khắc phục sớm.

ĐIỆN ẢNH CẦN HỌC CÁCH GIỮ CHÂN KHÁN GIẢ

Một câu chuyện khác nhận được sự quan tâm lớn trong hội thảo là sự tăng trưởng của thị trường điện ảnh mấy năm qua, đặc biệt là sự tăng trưởng của thị trường phim nội địa.

Nhà phê bình điện ảnh Lê Hồng Lâm cho biết thị trường điện ảnh Việt Nam có thể tính từ dòng phim mì ăn liền đầu thập niên 1990. Nhưng dòng phim này thoái trào nhanh, đến cuối 1990 gần như sụp đổ. Thời kỳ đó, hầu như các rạp chiếu phim nhà nước đóng cửa, hoặc chuyển qua mở quán nhậu, karaoke… Tới năm 2.000, phim nhà nước Gái nhảy của đạo diễn Lê Hoàng tạo cơn sốt phòng vé trở lại cho phim Việt, thu 13 tỷ đồng. Tuy nhiên, giai đoạn này thị trường điện ảnh còn tăng trưởng chậm. Đến 2010 mới bắt đầu tăng trưởng nhanh hơn, cho đến năm 2014 bắt đầu có phim cán mốc 100 tỷ đồng. Năm 2017 có phim doanh thu hơn 170 tỷ đồng. Đến năm 2024 doanh thu thị trường điện ảnh đã tăng lên 4.700 tỷ đồng, tiếp tục tăng trưởng đột phá năm 2025.

Đặc biệt, đóng góp lớn cho sự bùng nổ của thị trường điện ảnh thời gian qua là sự tăng trưởng đột phá của thị trường phim nội địa. Năm 2019, doanh thu của phim Việt đã tăng từ 800 tỷ đồng năm 2018 lên 1.150 tỷ đồng - mức tăng trưởng cao gần 40%, điều chưa từng có trong lịch sử điện ảnh Việt Nam. Tỉ lệ nội địa hóa cũng tăng lên 29%. Và năm 2024 ghi nhận sự bùng nổ phòng vé phim nội địa nhờ một số nhà làm phim mới ăn khách kỉ lục, như Trấn Thành hay Lý Hải… Tới năm 2025 thì thị trường điện ảnh nội địa còn bứt phá hơn nữa. Riêng trong 6 tháng đầu năm 2025, phòng vé trong nước đã thu về 3.017 tỷ đồng (tương đương 120,68 triệu USD), tăng gần 270 tỷ đồng (khoảng 10,8 triệu USD) so với cùng kỳ năm ngoái. Đáng chú ý, 8 trong số 10 phim có doanh thu cao nhất nửa đầu năm 2025 là phim nội địa.

Nếu trước đây khán giả ít xem phim Việt thì nay tình hình đã khác. Năm 2025, tỉ lệ khán giả xem phim nội địa là 67%, một con số không thể ngờ tới trước đó. Chỉ trong 10 tháng của năm 2025 đã có 13 phim có doanh thu trên 100 tỷ đồng. Trong đó Địa đạo thu 173 tỷ đồng, Tử chiến trên không 247 tỷ đồng, Mưa đỏ 714 tỷ đồng, thu hút 8,1 triệu lượt người xem, lập kỷ lục phim ăn khách nhất mọi thời đại.

Việc phim nhà nước trở lại ngoạn mục đã tạo sự tự tin, hưng phấn cho các hãng phim nhà nước để tiếp tục phát triển. Những tín hiệu này mang đến hy vọng mở đường cho khán giả Việt có thói quen trở lại rạp chiếu phim, tình yêu cho phim nội địa đang trên đà tăng trưởng. Ông Lâm cho rằng dư địa tăng trưởng cho thị trường điện ảnh Việt còn khoảng 5-10 năm nữa, nhất là nhiều đơn vị đang đầu tư các rạp chiếu phim trên cả nước.

Nhưng để nắm bắt được cơ hội này, điện ảnh Việt cần học bài học giữ chân khán giả trong thời gian tới từ các thị trường điện ảnh quốc tế đi trước, đặc biệt là những bài học để điện ảnh nội địa phát triển bền vững, lâu dài.