Ngày 1/9 tới đây, Hãng thông tấn Associated Press (AP) sẽ chính thức chấm dứt chương trình đánh giá sách thường kỳ, một động thái khiến giới xuất bản và người yêu sách toàn cầu ngỡ ngàng. Lý do, như bản ghi nhớ nội bộ của AP nêu rõ: lượng độc giả cho bài đánh giá sách tương đối thấp, trong khi việc duy trì hoạt động này tiêu tốn nhiều thời gian và công sức biên tập.

Trong nhiều thập niên, bài đánh giá sách chuẩn mực 800 từ vốn được xem là “sinh vật yếu ớt”, sống lay lắt ở rìa các trang văn hóa.

Thoạt nghe, đây có vẻ chỉ là một quyết định hành chính. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, đó là sự khép lại một kỷ nguyên: kỷ nguyên mà những bài phê bình sách chuẩn mực của AP từng được các tờ báo địa phương ở Mỹ và nhiều nơi khác trông cậy, để mang lại cho độc giả cái nhìn công bằng, phi đảng phái về đời sống văn học. Thiếu đi những bản đánh giá “chuẩn hóa” này, rất có thể nhiều tờ báo nhỏ sẽ buộc phải từ bỏ hoàn toàn chuyên mục sách.

Ron Charles, nhà phê bình kỳ cựu của The Washington Post, đã viết rằng “cái chết của nghề viết bài phê bình sách không hề bị phóng đại, nhưng nó lại kéo dài quá lâu”. Quả thật, trong nhiều thập niên, bài đánh giá sách chuẩn mực 800 từ vốn được xem là “sinh vật yếu ớt”, sống lay lắt ở rìa các trang văn hóa.

Đó là nghịch lý: phê bình sách vừa bị coi thường, vừa bị đòi hỏi phải duy trì. Trong bầu khí quyển truyền thông thèm khát giật gân, scandal tình dục, chính trị cực đoan, quyền lực đảng phái, thì một bài phê bình cẩn trọng về một cuốn tiểu thuyết hạng trung chẳng thể nào giữ chân độc giả. Nhưng chính ở dạng “chỉ là bài phê bình” này, văn hóa đọc được nuôi dưỡng một cách bền bỉ.

AP không đơn độc. Từ năm 2009, Washington Post đã chấm dứt mục đánh giá sách riêng hàng tuần. Gần đây, New York Times cũng tuyên bố đổi cách tiếp cận phê bình sân khấu, chuyển sang “nội dung mới” để phù hợp với độc giả kỹ thuật số. Hầu hết báo chí đều cắt giảm phần sách. Ở Việt Nam may mắn hơn, nhà nước chỉ đạo các tờ báo lớn buộc phải có mục SÁCH, thế nên dĩ nhiên, mục sách chỉ là mục của nhiệm vụ, và lượng views ít đến thảm thương.

Không thể phủ nhận rằng truyền hình, internet và mạng xã hội đã làm thu hẹp khả năng tập trung của độc giả. Trong khi đó, TikTok, Instagram hay Goodreads đã biến bất cứ ai cũng có thể trở thành “nhà phê bình”. Hashtag #BookTok giúp bán 20 triệu cuốn sách chỉ riêng trong năm 2021. Thế giới ngày nay vận hành theo quan niệm: “ý kiến của tôi ít nhất cũng tốt như kiến thức của bạn”.

Điều này tạo ra sự dân chủ hóa diễn đàn phê bình, nhưng đồng thời đe dọa tính chuyên nghiệp. Một bài viết “Tôi thích bìa này” hoàn toàn có thể nhận nhiều tương tác hơn một phân tích 3.000 chữ về cấu trúc tự sự.

Tuy nhiên, Charles nhấn mạnh: ở mức độ tốt nhất, một bài phê bình không chỉ là “bản tin tiêu dùng” mà còn là đấu trường công cộng để một cuốn sách được thử thách, phơi bày điểm yếu và tôn vinh đóng góp của nó. Một bài phê bình hay có thể giúp độc giả tình cờ tìm thấy một cuốn sách làm thay đổi tâm trạng, thậm chí thay đổi cả cuộc đời. Nó có thể khuyến khích một tác giả trẻ tiếp tục viết, và thuyết phục nhà xuất bản tiếp tục đặt niềm tin vào họ.

Nói cách khác, phê bình sách chính là mảnh đất gieo hạt cho đời sống văn hóa. Nếu thiếu nó, văn học sẽ trở thành “một khu vườn bỏ hoang, đầy cỏ dại”.

Nhưng vẫn có thể khẳng định, phê bình sách không biến mất mà chỉ chuyển chỗ. Nó di cư sang Substack, podcast, blog cá nhân, YouTube hay Reddit. Những nền tảng này tạo ra không gian mới, tự do và trực tiếp hơn, nhưng cũng dễ biến thành “phòng cộng hưởng”, nơi ý kiến được đo bằng lượt nhấp chuột hơn là kiến thức và kinh nghiệm.

Dù vậy, những “ốc đảo” phê bình chuyên sâu vẫn tồn tại, London Review of Books, The New York Review of Books, TLS… Ở đó, những tiểu luận dài vẫn tiếp tục khai mở cách đọc và cách nghĩ về văn chương. Song chúng chỉ phục vụ một cộng đồng nhỏ độc giả tinh hoa, không còn sức lan tỏa đại chúng như trước.

Quyết định của AP không chỉ là câu chuyện báo chí, mà còn là một dấu mốc văn hóa. Nó đặt lại câu hỏi: chúng ta cần gì ở phê bình hôm nay? Một vài giây lướt TikTok, hay một tiểu luận dài 4.000 chữ có khả năng gợi mở chiều sâu văn hóa?

Ở thời đại mà “sách vẫn bán chạy, nhưng phê bình lại teo tóp”, câu trả lời không dễ dàng. Song có lẽ, như AO Scott từng viết trong tuyên ngôn Sống tốt hơn nhờ phê bình: phê bình không chỉ để đánh giá, mà còn là một cách để sống, để hiểu thế giới qua lăng kính văn chương. Và đó là lý do vì sao chúng ta nên bảo vệ nghề phê bình, đến tận trang cuối cùng.

Hương Trần (dịch và tổng hợp)