Gia đình tôi đến thăm người bác họ, cụ Đặng một cán bộ ngành văn hóa về hưu, tuy đã ngoài bát tuần nhưng sức khỏe và trí tuệ của cụ còn rất tráng kiện và minh mẫn. Không khí ấm áp trong gia đình khiến câu chuyện rất cởi mở, biết tôi là người yêu quý vốn cổ nên mỗi lần được hầu chuyện là cụ thường gợi mở một chủ đề gì đó để hai bác cháu được trao đổi thân tình.

Tranh Lê Phổ

Cụ bảo, bác có bức thư pháp rồi cụ chỉ tay lên phía bức tường có khung chữ sơn son, thiếp vàng rất đẹp được treo trang trọng trên đó.

Đây là chữ Mẫu được trình bày theo kiểu khải thư, là chữ tượng hình giàu ý nghĩa trong Hán tự, khắc họa hình tượng người mẹ một cách thiêng liêng. Chữ Mẫu (母) mô tả hình ảnh người mẹ với hai nét chấm ở phần ngực biểu tượng của dòng sữa thiêng liêng để nuôi dưỡng nhân loại. Khác với chữ Nữ (女) chỉ người phụ nữ nói chung, chữ Mẫu khẳng định thiên chức lớn lao nhất của người phụ nữ khi trở thành người mẹ. Trong triết lý đạo đức của người phương Đông, chữ Mẫu không chỉ dùng để chỉ người mẹ trong gia đình mà còn chỉ người phụ nữ có đức hạnh cao quý nhất, làm gương cho cả thế gian trong “mẫu nghi thiên hạ”, hay nhấn mạnh vai trò của người mẹ trong việc tích đức và giáo dục con cái trong thành ngữ “phúc đức tại mẫu”.

Thấy cháu gái (con gái tôi) chăm chú nghe, Cụ nói: Tại sao các cụ xưa lại nói phúc đức tại mẫu?

Có thể hiểu là phúc đức của con cái là từ người mẹ mà ra, ông bà ta xưa cho rằng người mẹ ăn ở thiện lành, tâm đức sẽ để lại những điều tốt đẹp cho con cháu về sau.

Về nhà, trong bữa cơm tối, tôi gợi chuyện với con gái, tôi hỏi: Sáng nay con thấy cụ Đặng nói về bức thư pháp thế nào?

Khác với lớp chúng tôi, khi tiếp nhận những lời dạy của tiền nhân chỉ biết nghe lời và coi đó như một “tiên đề” đương nhiên đúng. Lớp trẻ ngày nay chỉ thuyết phục khi vấn đề đó được “chứng minh” hoặc được giải đáp thấu đáo những “phản biện” của chúng.

Con gái tôi nói: Cụ Đặng nói rất hay ạ, nhưng con thấy khi nói phúc đức tại mẫu có nghĩa là vận mệnh của những đứa con hay cả dòng tộc lại hoàn toàn do người mẹ, nói như vậy có tạo nên áp lực nặng nề đối với người mẹ trong gia đình không ạ?

Dẫu biết đây là nội dung thật khó rạch ròi, nhưng tôi vẫn kiên nhẫn đưa ra quan điểm riêng của mình.

Tôi nói: Con ạ, trước hết, cần khẳng định rằng câu nói phúc đức tại mẫu mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, nhấn mạnh vào tình mẫu tử, đề cao vai trò của người mẹ trong việc tích tụ thiện nghiệp và định hình nhân cách cho con cái. Người mẹ bằng bản năng gần gũi, bao dung và sự tinh tế nên lối sống, cách ứng xử, lòng nhân hậu của người mẹ có tác động sâu sắc đối với tâm hồn đứa trẻ từ khi mới sinh ra. Người mẹ chính là người thầy đầu tiên hình thành những bản năng, phẩm chất cho con. Con cái sẽ được nhận những điều tốt đẹp từ người mẹ trong cách cư xử và sự gương mẫu. Chính vì vậy, ông bà ta xưa cho rằng người mẹ ăn ở nhân hậu, mẫu mực sẽ để lại những điều tốt lành cho con cháu.

Nói như vậy không phải người phụ nữ phải chịu đựng và hy sinh để đổi lấy phúc đức cho con cháu. Không phải người mẹ cứ phải khổ sở, lam lũ thì mới có phúc cho con. Ngược lại, một người mẹ sống tâm phúc, biết yêu thương, có lý trí mới là người tích đức lớn nhất. Phúc đức của người mẹ hiện đại chính là sự thông tuệ, hiểu biết, ứng xử có văn hóa, biết dẫn dắt con bằng tư duy tiến bộ và lòng nhân ái.

Tôi nói tiếp: Phúc đức tại mẫu không phải là áp lực mà là sự tôn vinh đặc biệt vai trò của người mẹ đối với con cái. Nó khẳng định tài sản lớn nhất mà người mẹ để lại không phải là tiền bạc, mà là đức hạnh. Một gia đình có người mẹ đức hạnh giống như trong nhà có một ngọn đèn luôn sáng, không những soi sáng dẫn đường cho con cái mà còn giữ ấm cho cả nếp nhà qua nhiều thế hệ.

Người mẹ dạy con bằng tình thương và sự mẫu mực đó là “thân giáo” - dạy bằng chính cuộc đời mình. Ngược lại, người mẹ không giữ được đạo hạnh, không biết sẻ chia đã là những bài học không tốt ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển nhân cách của con mình. Sự bao dung của người mẹ có khả năng cảm hóa đứa trẻ tránh được những điều sai trái. Khi đứa trẻ được lớn lên trong tình yêu nó sẽ hướng tới những điều tốt đẹp, đó chính là Phúc.

Bằng trải nghiệm và quan sát, cha thấy không phải tất cả những bà mẹ đức hạnh đều có những đứa con thành đạt, nhưng có một điều chắc chắn là những người thành đạt chân chính sẽ được sinh ra từ những bà mẹ nhân từ và đức hạnh con ạ.

Nghe xong con gái tôi bảo, phúc đức tại mẫu nên hiểu đó là sự tôn vinh vai trò đặc biệt của người mẹ ạ!