Có thể thực hành một quan sát nhỏ: giờ ra chơi hay giờ tan học ở các trường, bạn thấy trẻ em làm gì? Bao nhiêu trẻ em dán mắt vào màn hình điện thoại? Những cuối tuần ở quán cà phê nếu có cả người lớn và trẻ em, trẻ em tập trung sự chú ý vào đâu, có lựa chọn nào thay thế cho màn hình điện thoại? Những buổi họp mặt gia đình, bạn thấy trẻ vui chơi, nô đùa, nghịch ngợm hay nhìn điện thoại? Có một thực tế không thể phủ nhận: cuộc sống của người lớn và trẻ em ngày càng gắn chặt với màn hình điện thoại như không thể tách rời. Và trẻ em cũng thấy mình “giống” người lớn hơn khi thường xuyên “làm việc” với điện thoại.

1. Vì sao trẻ em chọn điện thoại?

Tiến sĩ Trịnh Đặng Nguyên Hương - tác giả bài viết phát biểu tại tọa đàm "Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ" - Ảnh: ĐHQGHN

Hình ảnh trẻ em “chúi mũi” vào trang sách vốn rất quen thuộc ở thế kỷ trước, đang dần bị thay thế thậm chí biến mất? Tại sao nếu lựa chọn giữa một cuốn sách hay và giải trí bằng điện thoại, trẻ em nhanh chóng chọn điện thoại mà không cần suy nghĩ lâu? Lý do thực sự nằm ở đâu? Vì sách không đủ hay hay vì trẻ lười đọc, lười nghĩ?

Trẻ em hôm nay lớn lên trong một xã hội mà áp lực và kỳ vọng được đặt lên vai từ rất sớm. Áp lực thành tích. Áp lực không được tụt lại. Áp lực cần lớn lên đúng dự định của gia đình và xã hội trong một thế giới đang bứt tốc đến nghẹt thở. Trẻ em mang theo những điều đó trong cặp sách, trong bảng điểm, trong ánh mắt người lớn xung quanh và có lẽ không biết làm sao để gọi tên cho những gánh nặng của mình. Nhiều trẻ em thấy mệt, thấy cạn kiệt năng lượng. Thấy những ngày trôi qua trong vòng lặp mà không biết tại sao. Và khi mệt, trẻ cần được xoa dịu.

Điện thoại bước vào thế giới của trẻ. Như một người bạn lấp đầy chỗ trống, không mệt, không phán xét, không đòi hỏi, không trách cứ, không yêu cầu, sẵn sàng cho trẻ bất cứ thứ gì trẻ cần ngay lập tức. Điện thoại không tốt hơn một người bạn, cũng không tốt hơn một cuốn sách nhưng được trẻ nhanh chóng lựa chọn và thay thế cho một cuốn sách hay một người bạn. Bởi nó có sẵn và luôn ở đó, không càm ràm, không kêu ca, luôn cho đi tất cả những gì trẻ muốn. Trong cuộc chiến không tiếng súng, những cuốn sách và con người thật luôn thua cuộc. Không phải vì không đủ tốt mà vì không được chọn trước một đứa trẻ đã quá mệt và quá đầy!

Nhà tâm lý học John Bowlby⁽¹⁾, người đặt nền tảng cho lý thuyết gắn kết, đã chỉ ra rằng nhu cầu kết nối với người lớn là một nhu cầu sinh học của trẻ em, nhu cầu này quan trọng không khác gì nhu cầu ăn và ngủ. Khi nhu cầu đó không được đáp ứng đầy đủ, trẻ không ngồi yên chờ đợi mà tìm nguồn gắn kết thay thế. Điện thoại là nguồn thay thế sẵn có nhất, dễ tiếp cận nhất, không bao giờ từ chối.

Vì vậy, nguyên nhân sâu xa của việc trẻ tìm đến và gắn chặt với điện thoại có lẽ không nằm ở trẻ. Lý do thực sự nằm ở chỗ, điện thoại giúp trẻ có cảm giác được kết nối, được bù đắp, được xoa dịu tức thời mà không cần phải nghĩ ngợi bất cứ điều gì.

2. Khi não trẻ bị viết lại

Khoa học thần kinh có một khái niệm gọi là neuroplasticity, tính dẻo của não bộ để phân tích rằng bộ não con người không cứng chắc, cố định như một cái máy mà liên tục tự định hình, tái cấu trúc dựa trên những gì được lặp đi lặp lại. Não trẻ em có tính “dẻo” hay tính linh động, dễ thay đổi hơn não người lớn vì vậy trẻ thường học và thích nghi nhanh nhưng vì thế trẻ cũng dễ bị tác động, bị định hình bởi những gì trẻ tiếp xúc hằng ngày.

Bác sĩ tâm thần Anna Lembke, trong cuốn Dopamine Nation⁽²⁾, giải thích cơ chế này bằng hình ảnh chiếc cân thần kinh: não luôn cố giữ trạng thái cân bằng. Mỗi khi dopamine, chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến sự thèm muốn và kỳ vọng tăng vọt, não tự động bẻ ngược lại để lập lại cân bằng. Khi kích thích đến quá nhanh, quá nhiều, quá thường xuyên, não hạ thấp ngưỡng xuất phát, nghĩa là cần kích thích mạnh hơn, nhanh hơn mới cảm thấy đủ. Có thể lấy ví dụ dễ thấy cho cơ chế này như việc bạn tập ăn đồ cay, khi ăn thường xuyên, ngưỡng chịu cay và chấp nhận vị cay ngày một tăng lên, tới mức những đồ ăn không có vị cay trở thành nhạt nhẽo, vô vị. Việc bạn tập uống trà hay cà phê cũng tương tự, việc bạn uống cà phê ngày càng đậm hơn, trà đặc hơn thường diễn ra, đó là do cơ chế hạ thấp ngưỡng xuất phát của não bộ, dẫn đến việc luôn cần những kích thích nhanh và mạnh hơn mới thấy đủ. Với trẻ em, não đang trong quá trình phát triển thì quá trình này thường diễn ra nhanh và sâu hơn người lớn. Vì vậy, những niềm vui chậm như đọc sách dần trở nên “nhạt”, không đủ - không phải bởi chúng kém hấp dẫn mà vì bộ não của trẻ đã được viết lại, tái cấu trúc lại do những gì trẻ nhận từ bên ngoài, nhất là do những thỏa mãn nhanh chóng từ điện thoại thông minh.

Não trẻ em có tính “dẻo” hay tính linh động, dễ thay đổi hơn não người lớn - Ảnh: Brain Therapy TMS

Trẻ ngày càng gắn chặt và dành nhiều thời gian hơn cho điện thoại không hẳn do lỗi ở trẻ. Đó có thể là phản ứng sinh học của một bộ não đang bị môi trường định hình lại, một môi trường chịu ảnh hưởng, tương tác mạnh và trực tiếp từ điện thoại, một thiết bị công nghệ được thiết kế với chủ đích giữ chân người dùng càng lâu càng tốt. Và trẻ khó có thể tự ý thức về trạng thái “nghiện” điện thoại của mình, càng khó khăn hơn để có thể thoát ra.

3. Trẻ em thực sự cần gì cho sự phát triển, nhất là phát triển tâm hồn?

Nhà tâm lý học Martin Seligman⁽³⁾, người đặt nền tảng cho tâm lý học tích cực, đã dành nhiều thập kỷ nghiên cứu câu hỏi: điều gì làm cho con người thật sự phát triển? Ông đưa ra mô hình PERMA, năm yếu tố nền tảng của sức khỏe tinh thần và hạnh phúc thật sự. Năm yếu tố đó là: trẻ cần cảm xúc thật, không phải những kích thích giả, không phải hưng phấn nhất thời mà là những cảm xúc giúp mở rộng tâm trí như tò mò, ngạc nhiên, biết ơn, hy vọng; trẻ cần được chìm sâu vào một việc đủ lâu để quên thời gian, khi ranh giới giữa người làm việc và việc làm tan biến (như cách trẻ đọc và chìm vào thế giới của một cuốn sách); trẻ cần kết nối thật với người khác, không phải là qua những lượt like, tim, bình luận mà là cảm giác được hiểu, được lắng nghe, được có mặt; trẻ cần ý nghĩa, hay nói cách khác cần cảm giác mình là một phần của điều gì đó thực sự có ý nghĩa, lớn hơn bản thân trong nhận thức về một cuộc sống có chiều sâu và có nhân quả; trẻ cần hoàn thành một điều gì đó đòi hỏi nỗ lực và kiên nhẫn thật sự. Năm yếu tố này là những nhu cầu cơ bản để trẻ có thể phát triển bản thân, như vitamin cho tinh thần.

Một cuốn sách tốt có thể mang lại đồng thời năm yếu tố đó nếu trẻ được đọc đúng lúc và trong đúng trạng thái.

4. Sách và những phần thưởng chậm không tự đến

Tại sao lại là sách? Tại sao không phải thứ gì khác nhanh hơn, hấp dẫn hơn, dễ hơn?

Vì sách làm được thứ mà tốc độ không thể làm được: nó cho trẻ sống thêm nhiều cuộc đời khác trong khi vẫn an toàn trong cuộc đời của mình. Trẻ có thể đọc về nhân vật mất đi người thân, về sự phản bội của bạn bè, về ước mơ không thành, về những vết thương sâu... Những câu chuyện ấy, giúp trẻ tập cảm nhận, đặt câu hỏi, tìm ý nghĩa hoặc tìm lối thoát cho nhân vật trước khi chứng kiến hoặc gặp phải những câu chuyện thật trong cuộc đời. Sách giúp trẻ được chuẩn bị, không phải bằng bài học đạo đức hay những lời giáo huấn mà thông qua những trải nghiệm cảm xúc thật trong một không gian an toàn.

Một cuốn sách thiếu nhi tốt mang đến niềm vui xôn xao, tiếng cười giòn tan nhưng cũng có thể mang đến những nỗi buồn. Một cuốn sách tốt cũng sẽ dẫn lối cho trẻ đi tới hết câu chuyện bằng ngôn ngữ, bằng hình ảnh mà trẻ có thể hiểu và cảm nhận trong một không gian có người dẫn lối vô hình. Đó là sự khác biệt giữa việc trẻ được dẫn vào một căn phòng tối bởi một người cầm đèn và việc bị đẩy vào bóng tối một mình. Màn hình điện thoại, máy tính không cầm đèn. Màn hình chỉ mở cửa...

Đọc sách không phải thói quen cá nhân. Đó là văn hóa gia đình được xây dựng qua những gì trẻ thấy người lớn trân trọng, những tối ngồi cạnh nhau với một cuốn sách, những câu chuyện được kể, được lắng nghe, được hỏi han và trao đổi...

Sách làm được thứ mà tốc độ không thể làm được: nó cho trẻ "sống thêm nhiều cuộc đời khác" trong khi vẫn an toàn trong cuộc đời của mình - Ảnh: Merga Blog

Nhưng để làm được điều đó, người lớn cũng cần được nghỉ ngơi. Cũng cần có khoảng trống để bước ra khỏi vòng xoáy của áp lực và tốc độ. Người lớn cũng cần khoảng trống để có thể dừng lại, ngồi xuống bên cạnh một đứa trẻ, không phải để kiểm tra, nhắc nhở mà để thực sự có mặt ở đó. Vấn đề trẻ không đọc sách, ít đọc sách hay chán đọc sách... có lẽ không phải chỉ là vấn đề của riêng trẻ em. Chúng ta không thiếu những cuốn sách hay. Chúng ta thiếu những đứa trẻ được nghỉ ngơi đủ, thiếu những người lớn thực sự ngồi cạnh, để cùng trẻ đọc, cùng ngạc nhiên hay cùng mộng mơ.

Những phần thưởng chậm không tự đến. Chúng cần được trao bởi những người lớn đủ kiên nhẫn để tin rằng chiều sâu vẫn còn chỗ đứng trong một thế giới đang chạy rất nhanh.

1. Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss, Vol. 1: Attachment. Basic Books, New York.

2. Lembke, A. (2021). Dopamine Nation: Finding Balance in the Age of Indulgence. Dutton/Penguin Random House, New York.

3. Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-being. Free Press, New York.