Trong cái mùi ngai ngái của bùn đất sau mưa, dưới mái hiên có giàn sử quân tử, tiếng ngoại như giăng mắc tôi vào mớ kí ức xưa cũ của một thời xa xăm.

Đó là cái thời ngoại còn móm mém nhai trầu, ngồi ngoài hiên kể vài ba câu chuyện mở đầu bằng “hồi ấy”. Rằng ngày còn xuân xanh, ngoại cũng được khối anh trong làng theo đuổi. Ông ngoại phải trồng cây si lâu lắm mới dám ngỏ lời làm quen. Rằng khói lửa chiến tranh đốt sạch mái nhà bà cố, ngoại ẵm mẹ, chạy băng rừng trên đôi chân trần đầy màu bùn đất. Bên mái hiên và khoảng sân nhỏ, lũ trẻ ngồi chồm hổm quanh ngoại, chống cằm lắng nghe. Lắm lúc, chúng tíu tít hỏi này hỏi nọ đầy ngu ngơ: Thế sao hồi đó ngoại lại ưng ông ngoại? Ngoại chạy giặc, còn đồ đạc phải làm sao đây? Ngoại chỉ cười khà, đôi mắt đầy nếp nhăn xô lệch vào chân tóc.

Tuổi thần tiên - Ảnh: Pixabay

Năm tôi mẹ tôi 3 tuổi, ông ngoại theo Cách mạng, nhận nhiệm vụ giao liên, dò đường ở vùng Bình Giang. Những năm 1963-1964 đầy khói lửa, ông mò mẫm giữa những hiểm nguy, đến lá thư tay cũng chẳng thể viết về cho vợ. Tháng 2/1964 là hôm xé tan giấc mơ đoàn tụ của ngoại, lúc nhận giấy báo tử và vài ba lời kể phút cuối đời của ông từ người bạn thân trong quân ngũ. Câu hứa sẽ về khi hòa bình trở thành giấc mơ chẳng bao giờ thực hiện được. Nén nỗi đau, ngoại một mình đảm đương 3 vai trò: làm mẹ, làm cha, và làm cách mạng. Từ một người phụ nữ mất chồng năm 21 tuổi vì giặc Mỹ, ngoại xốc lại tinh thần để sống cho cả phần đời chiến sĩ của ông.

Lời kể ngắt quãng bởi những khoảng lặng thật trầm. Chẳng ai trong chúng tôi nén được tiếng thở dài khe khẽ. Trời trở gió, ngoại lúi húi vào nhà và trở ra với chiếc khăn mỏ quạ bằng nhung đen. Khi tiếng chó sủa văng vẳng, bóng đèn dây tóc vàng treo trước hiên được bật sáng. Mẹ trải chiếu rồi bưng mâm cơm tối, tiếng chén đũa gõ lạo xạo xen ngang tiếng ếch nhái ồm ộp ngoài đồng. Trên mâm cơm trải chiếu ngoài hiên nhà, những câu chuyện ngày xưa lại được ngoại kể tiếp.

Ngoại hay ngồi hong tóc ngoài hiên. Mái tóc muối tiêu thoảng hương bưởi đầu mùa, được xả bung rồi lau nhẹ bằng cái khăn dài đã đổ lông. Kiểu tóc ngày thường được búi gọn phía sau, nay mới thấy đã dài quá thắt lưng một xíu. Mấy lần chải đầu từ cái lược gỗ gãy vài cây răng, đem tóc ngoại đọng lại quấn quanh như mắc cửi. Ngoại tháo nhẹ rồi để dành cùng mớ tóc rụng, tóc rối, chờ có ai rao ngang hiên nhà thì ới theo để bán. Vài cây cà rem hay bịch da-ua được đổi từ mớ tóc rối, cho lũ trẻ ngồi đợi nghe ngoại kể chuyện ngoài hiên ăn đỡ thèm.

Có những hôm sấm chớp đùng đoàng, ngoại ngồi nép bên hiên nhà nhìn về mớ thóc còn bọc trong tấm bạt nhựa sọc xanh. Bao nhiêu miệng ăn đều ngóng chờ trong đấy. Ngoại lom khom kéo tấm vải dù che thêm, rồi đặt ghế trước hiên trông mưa đừng tạt ướt thóc. Bóng đèn trái ớt màu đỏ loang những vệt sáng từ ban thờ, leo lắt và mỏng tang trong gió mưa bất chợt. Ngoại thắp cho ông ngoại nén nhang trầm rồi đem thau nhựa ra ngồi trước hiên hứng mớ nước chảy theo kẽ ngói. Bọn trẻ nghễnh tai nghe mưa đập lộp bộp tàu chuối, quay đầu tíu tít đòi ngoại kể chuyện ma cỏ. Rằng đi trong rừng già mà nghe ai gọi tên thì không được đáp lại. Hoặc có ông kẹ hay rình bắt lũ trẻ trốn học đi chơi đêm giấu trong bụi tre đầu làng.

Nụ cười của ngoại - Ảnh: Pixabay

Những hôm xóm làng vang lời tri ân ngày thương binh liệt sĩ qua cái loa phát thanh trên trụ điện, ngoại lại đem ghế ra trước hiên, ngồi ngóng đợi con cháu về thăm như cái hẹn trước đó. Bọn nhỏ đã chẳng còn xúm xít quanh chân ngoại nghe lời kể như thưở bé, nhưng lời kể vẫn cứ văng vẳng đâu đó trên những cột khói rơm cay xè mắt mũi. Lời kể cũng có khi hóa thành gió, chạm nỗi nhớ lạnh buốt vào má của đứa con xa quê.

Ngoại bảo mình chẳng có thanh xuân, nhưng chính ngoại đã biến 365 ngày trong năm đều là những ngày đáng nhớ. Ngoại chỉ xem ngày lễ như một cái dịp để con cháu về thăm, sau bao tất bật ngược xuôi ngoài xã hội.

Giữa mùi ngai ngái vôi trầu, tôi ôm bờ vai gầy của ngoại. Chẳng có quà tặng sang quý cho người thương binh ấy, tôi thủ thỉ gửi ngoại những lời chúc hạnh phúc, bình an.