Điều này không chỉ mở ra không gian sáng tạo tươi mới mà còn mang theo sứ mệnh chấn hưng văn hóa đọc, kiến tạo nên nền tảng tâm hồn cho thế hệ tương lai.
Mới đây, tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã diễn ra tọa đàm mang chủ đề Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ do Nhà xuất bản Kim Đồng phối hợp cùng Khoa Văn học tổ chức. Đây được ví là cuộc đối thoại đầy cởi mở giữa các nhà nghiên cứu phê bình và đội ngũ sáng tác. Qua đó giúp định vị lại mảng sách đặc thù và tạo cơ hội lắng nghe những suy nghĩ, tìm tòi, khát vọng sáng tạo của thế hệ tác giả mới.
Nhìn nhận về vị thế của văn học thiếu nhi, TS. Trịnh Đặng Nguyên Hương, Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam ví von văn học thiếu nhi như một miền sáng trong văn chương. Dù đời sống xã hội không ngừng biến đổi, đây vẫn là nơi con người tìm thấy sự hồn nhiên, lòng tin và khả năng chữa lành tinh thần. Đáng chú ý, văn học thiếu nhi luôn mang tính chất của một “địa chỉ kép”, nơi cả trẻ em và người lớn đều có thể say mê, đắm mình vào để hạnh phúc và tìm thấy chính mình. Do đó, những tác phẩm đích thực không chỉ dành riêng cho trẻ em mà có sức tác động đến tất cả mọi người.
Đồng quan điểm về tầm quan trọng này, PGS.TS Đặng Hồng Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn khẳng định: Văn học thiếu nhi là một bộ phận quan trọng của đời sống văn hóa tinh thần dân tộc. Đó không chỉ là thế giới giải trí dành cho trẻ nhỏ mà còn góp phần định hình nhân cách, vun bồi trí tuệ cho thế hệ tương lai. Những trang sách chính là các “khung cửa sổ” quan trọng giúp trẻ em nhìn ra thế giới, vun đắp ước mơ và nuôi dưỡng những khát vọng đẹp đẽ. Chính những “góc tâm hồn nhạy cảm” được ươm mầm từ văn học sẽ giúp các em hình thành niềm tin vào cuộc sống.
Nhìn từ góc độ này, sự xuất hiện của các cây viết trẻ mang ý nghĩa lớn hơn một xu hướng sáng tác, bởi nó phản ánh cách xã hội đang tìm kiếm tiếng nói mới cho trẻ em trong bối cảnh đời sống thay đổi nhanh chóng. Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng cho rằng: “Sứ mệnh đang đặt trên vai những người viết, làm sao chấn hưng văn hóa đọc, “giành” lại người đọc, đặc biệt là đối tượng trẻ em. Từ đây, văn học thiếu nhi phải đóng vai trò kết nối, giao lưu, chia sẻ và gìn giữ những ký ức lương thiện, nguyên sơ nhất trong mỗi con người.”
 |
| Các nhà văn trẻ giành Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ Nhất (2023-2025) chia sẻ “công thức” để tác phẩm “chạm” tới cảm xúc độc giả. Ảnh: Thái Minh |
Những năm qua, sự góp mặt của nhiều cây bút trẻ là điểm nhấn đáng chú ý cho bước khởi sắc của văn học thiếu nhi. Họ đã mang đến những góc nhìn tươi mới, tiếp cận thế giới tuổi thơ một cách gần gũi, giàu trải nghiệm và đậm chất hiện đại. Nếu như trước đây, các sáng tác thường thiên về motip giáo huấn quen thuộc, thì nay, thế hệ tác giả trẻ bắt đầu quan tâm sâu sắc hơn đến thế giới nội tâm, những biến đổi tâm lý và trải nghiệm mang tính cá nhân của trẻ em trong thời đại số.
Từ góc độ xuất bản, bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Phó Giám đốc, Tổng biên tập Nhà xuất bản Kim Đồng cho rằng điều quan trọng là người viết phải tạo ra những sáng tác hấp dẫn, phù hợp với tâm tư, suy nghĩ và khát vọng của trẻ em hôm nay. Quan điểm này minh chứng cho sự dịch chuyển kỳ vọng của giới làm sách: từ việc “dạy trẻ em điều gì” sang trọng tâm cốt lõi là “hiểu trẻ em cần gì”. Nhìn riêng về Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ Nhất (2025), có thể thấy quá trình thâm nhập vào thế giới tuổi thơ của người viết trẻ ngày càng mang đậm dấu ấn cá nhân và tính tự sự. Điều này phần nào lý giải vì sao đời sống văn học thiếu nhi gần đây xuất hiện nhiều tác phẩm mang màu sắc riêng, phản ánh đa dạng trải nghiệm thay vì đi theo một khuôn mẫu cố định.
Chia sẻ về quan điểm sáng tác, nhà văn Giáp Thị Thùy Dương cho biết mình đến với văn chương bằng tình yêu dành cho thế giới tuổi thơ. Viết là cách giải tỏa cảm xúc, ký ức cá nhân và mong muốn tạo ra những cuốn sách mà phiên bản ngày bé của mình từng cần được đọc. Với chị, “điều thiết yếu nhất của văn học thiếu nhi là giúp trẻ nhỏ cảm thấy được đồng cảm và thấu hiểu”.
Nhìn chung những cuốn sách cho thiếu nhi luôn bảo đảm giá trị bất biến là tính nhân văn, sự sẻ chia, lòng nhân ái… Chỉ ra như vậy, tác giả Nguyễn Hoàng Diệu Thủy cho rằng cái khó nhất của người viết văn giờ đây chính là giới hạn hiểu biết của bản thân. Xoay quanh giá trị bất biến đó, việc chọn đề tài, kể câu chuyện gì và tiếp cận thế giới của trẻ em ra sao luôn là hành trình tìm kiếm gian nan… “Như Cuốn cổ thư của một mẫu thần (Giải Tư Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ Nhất) gắn với đề tài văn hóa dân tộc nhưng tôi không chọn cách diễn giải thông thường mà mở ra một hành trình phiêu lưu kỳ bí. Bằng cách ấy, tôi muốn tác phẩm liên tục mở ra những câu hỏi, khiến người đọc không thể rời mắt khỏi từng diễn biến”, tác giả Nguyễn Hoàng Diệu Thủy chia sẻ.
Liệu có một công thức nào cho sáng tác văn học dành cho thiếu nhi không? Nhà văn, dịch giả Phạm Thu Hà cho rằng câu trả lời là không. Mỗi cuốn sách viết cho thiếu nhi cần có lối viết riêng biệt, phải giữ được sự độc đáo và cảm xúc chân thật. Và kỳ vọng dành cho thế hệ tác giả hôm nay không chỉ là làm mới những câu chuyện, mà còn ở khả năng sáng tạo ra những tác phẩm đủ sức đồng hành với quá trình trưởng thành của cả một thế hệ độc giả hiện đại.
Để tạo ra được làn sóng sáng tạo văn chương triển vọng phải nhắc tới vai trò của các cuộc vận động sáng tác, các diễn đàn chuyên đề và các giải thưởng văn học uy tín trong vài năm gần đây. Từ Cuộc vận động sáng tác của Hội Nhà văn Việt Nam, Giải thưởng Văn học Kim Đồng đến Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn, số lượng tác phẩm dự thi không ngừng tăng, độ tuổi người viết trẻ hóa và xuất hiện nhiều thử nghiệm mới mẻ. Nhà văn trẻ Cao Nguyệt Nguyên nhìn nhận các cuộc vận động này đang tạo ra động lực to lớn, là cơ hội để những người viết tập trung dồn toàn lực hoàn thành tác phẩm. Thực tế, sức ép về thời gian và sự kỳ vọng ở giải thưởng vừa là áp lực, vừa là cơ hội để các tác giả rèn luyện và viết tốt hơn.
Hiện nay vẫn còn không ít người tham gia sáng tác nhưng thiếu trí tưởng tượng, câu chữ chưa bay bổng và lối viết còn mang nặng tính “văn mẫu”. Để giải quyết thách thức này, nhà phê bình Bùi Việt Thắng cho rằng: “Thời gian tới, cần tạo động lực cho văn học thiếu nhi phát triển xứng tầm. Quan trọng nhất là phải có chính sách cụ thể hóa chủ trương của Đảng, Nhà nước thành những cơ chế hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả để kích thích văn học thiếu nhi. Cần quan tâm, đầu tư tương xứng để thúc đẩy sáng tác. Các chính sách phải vừa có tính vĩ mô để tập hợp nhân tài văn chương, vừa cụ thể để tạo động lực, giải phóng năng lượng sáng tạo cá nhân, mang lại cảm hứng và niềm tin về con đường phát triển phía trước.”
Đồng tình với quan điểm này, bà Vũ Thị Quỳnh Liên dẫn chứng: “Năm qua, Giải thưởng Văn học Kim Đồng được định hình như một cơ chế khuyến khích, xây dựng không gian sáng tạo cho cả cây bút chuyên và không chuyên mạnh dạn thử nghiệm những lối kể khác nhau. Chặng đường phía trước, văn học thiếu nhi buộc phải chuyển mình, kết hợp hài hòa giữa giá trị cốt lõi của văn chương và đặc tính của thời đại nhằm kết nối sâu sắc với thế hệ độc giả nhỏ tuổi hôm nay.”
“Mỗi tác phẩm viết cho thiếu nhi không chỉ là một cuốn sách, mà còn là một hạt mầm gieo vào tâm hồn trẻ thơ những giá trị chân thiện mĩ, tình yêu tiếng Việt và chắp cánh cho trí tưởng tượng bay xa. Chỉ thỉ 04-CT/TW ngày 17/3/2026 (Về hoạt động xuất bản) đã nhấn mạnh, xuất bản đóng một vai trò quan trọng trong ngành công nghiệp sáng tạo. Và các tác phẩm văn học chính là nguồn chất liệu nền tảng cho nhiều loại hình nghệ thuật và sản phẩm văn hóa khác: từ minh họa, truyện tranh, sân khấu, điện ảnh, hoạt hình đến nội dung số. Vì vậy, chăm lo cho văn học thiếu nhi hôm nay cũng chính là đầu tư cho hệ sinh thái sáng tạo của Việt Nam”, bà Vũ Thị Quỳnh Liên nói.
Những chia sẻ gần gũi từ các tác giả tại buổi tọa đàm đã mang đến nhiều cảm hứng cho sinh viên và những người yêu văn chương tham dự chương trình. Đồng thời khích lệ, tạo động lực cho các cây bút trẻ tiếp tục theo đuổi sáng tác.
