 |
| Toàn cảnh buổi họp báo Công bố số liệu thống kê KT-XH quý III và 9 tháng năm 2026. Ảnh: Cục Thống kê |
Con số này không chỉ phản ánh tình trạng việc làm của một bộ phận người trẻ, mà còn đặt ra yêu cầu nhìn lại quá trình chuyển tiếp từ nhà trường đến thị trường lao động. Làm thế nào để thanh niên được trang bị những kỹ năng cần thiết, tìm được công việc phù hợp và có cơ hội phát triển lâu dài vẫn là vấn đề cần được quan tâm.
Theo bà Nguyễn Thị Thanh Mai, Quyền Trưởng Ban Thống kê Dân số và Lao động (Cục Thống kê), tỷ lệ NEET thường tăng trong quý III, thời điểm nhiều sinh viên vừa tốt nghiệp đại học, cao đẳng, trung cấp bắt đầu tìm kiếm công việc đầu tiên. Một bộ phận thanh niên cũng tạm thời rời thị trường lao động vì lý do sức khỏe, gia đình, cá nhân hoặc cần thời gian xác định lại hướng đi. Những yếu tố này cho thấy không phải tất cả thanh niên thuộc nhóm NEET đều ở trong cùng một hoàn cảnh. Có người đang trong giai đoạn chuyển tiếp sau tốt nghiệp, có người chưa tìm được việc phù hợp, nhưng cũng có người cần được hỗ trợ để quay lại học tập hoặc đào tạo nghề.
Dù vậy, không nên chỉ nhìn sự gia tăng của nhóm NEET như một diễn biến mang tính thời điểm. Với người trẻ, quãng thời gian sau khi rời ghế nhà trường thường đi kèm nhiều lựa chọn và cả những băn khoăn về nghề nghiệp. Nếu thiếu thông tin, chưa có kinh nghiệm thực tế hoặc không được trang bị kỹ năng đáp ứng yêu cầu tuyển dụng, việc tìm kiếm một công việc phù hợp có thể kéo dài. Khi ấy, khó khăn không chỉ nằm ở khả năng tìm việc trước mắt, mà còn có thể ảnh hưởng đến cơ hội tích lũy kinh nghiệm, nâng cao thu nhập và phát triển nghề nghiệp về sau.
| Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), quý III/2026, cả nước có khoảng 1,6 triệu thanh niên từ 15-24 tuổi không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo (NEET), chiếm 11,2% tổng số thanh niên, tăng 195,1 nghìn người so với quý II. Số liệu năm 2025, tỷ lệ NEET của Việt Nam thấp hơn mức 20% của thế giới, 16,2% của ASEAN, 12,8% của Thái Lan và 24,2% của Ấn Độ. Quý III thường là thời điểm nhiều thanh niên vừa tốt nghiệp và chuyển tiếp từ môi trường giáo dục sang thị trường lao động. |
Trên thực tế, hướng nghiệp không nên chỉ được xem là hoạt động dành cho học sinh cuối cấp hay sinh viên sắp tốt nghiệp. Ngay từ những năm học phổ thông, người trẻ cần có cơ hội tìm hiểu về các ngành nghề, nhận biết năng lực và sở thích của bản thân, đồng thời tiếp cận thông tin về nhu cầu nhân lực. Việc lựa chọn ngành học không nên chỉ dựa vào điểm số, tâm lý chuộng bằng cấp hoặc xu hướng đám đông, mà cần tính đến khả năng theo đuổi nghề nghiệp và triển vọng việc làm. Khi có đủ thông tin để cân nhắc, người trẻ sẽ chủ động hơn trong lựa chọn, hạn chế tình trạng học xong mới nhận ra công việc mình được đào tạo không phù hợp với năng lực hoặc mong muốn.
Nhìn từ quá trình đào tạo, định hướng phân luồng học sinh đã được triển khai từ cuối cấp THCS và tiếp tục ở bậc THPT, nhằm tạo điều kiện để học sinh lựa chọn con đường phù hợp, từ học nghề đến học tập chuyên sâu, nghiên cứu ở bậc cao hơn. Song, trên thực tế, không ít học sinh vẫn chọn ngành theo xu hướng đám đông hoặc tâm lý chuộng bằng cấp, chưa cân nhắc đầy đủ năng lực bản thân và nhu cầu thị trường. Sự lựa chọn thiếu định hướng ấy khiến không ít các em theo học ngành không phù hợp, khó đáp ứng yêu cầu tuyển dụng sau tốt nghiệp, thậm chí rơi vào cảnh thất nghiệp dù đã có bằng cấp.
Để hạn chế tình trạng này, các chuyên gia quản lý cho rằng nhà trường, cơ quan quản lý lao động và doanh nghiệp cần phối hợp chặt chẽ hơn trong hoạt động hướng nghiệp. Những buổi tư vấn nghề nghiệp, chương trình trải nghiệm tại doanh nghiệp, kỳ thực tập và ngày hội việc làm sẽ thiết thực hơn khi cung cấp được thông tin cụ thể về yêu cầu công việc, kỹ năng cần có và cơ hội phát triển. Quan trọng hơn, hướng nghiệp cần giúp người trẻ hiểu rằng lựa chọn nghề nghiệp không phải quyết định bất biến. Trong quá trình học tập và làm việc, mỗi người có thể tiếp tục điều chỉnh hướng đi, bổ sung kỹ năng hoặc chuyển sang lĩnh vực phù hợp hơn với năng lực của mình.
Quay trở lại với số liệu Cục Thống kê, trong 9 tháng năm 2026, số lao động có việc làm trong khu vực công nghiệp và xây dựng tăng hơn 447 nghìn người, khu vực dịch vụ tăng hơn 384 nghìn người so với cùng kỳ năm trước. Các lĩnh vực như sản xuất công nghiệp, thương mại, logistics, công nghệ thông tin và du lịch cũng mở ra những hướng lựa chọn nghề nghiệp cho thanh niên. Tuy nhiên, nhu cầu nhân lực ở từng ngành không đồng nghĩa mọi người tìm việc đều có thể đáp ứng ngay yêu cầu tuyển dụng. Khoảng cách giữa vị trí doanh nghiệp cần và kỹ năng người lao động đang có vẫn là vấn đề cần được giải quyết từ quá trình đào tạo.
Theo ông Felix Weidenkaff, Chuyên gia Chính sách Việc làm và Thị trường Lao động, văn phòng ILO tại Việt Nam, sự cần thiết của việc dự báo xu hướng thị trường, đầu tư vào việc làm có năng suất, chuẩn bị kỹ năng cho tương lai và hoàn thiện hệ thống thông tin lao động là vấn đề cốt lõi của quá trình định hướng và đào tạo nghề. Theo ông, dù không thể dự đoán chính xác những thay đổi trong tương lai việc làm, các quốc gia vẫn có thể chủ động định hướng thị trường trên cơ sở tôn trọng các tiêu chuẩn lao động cơ bản và bảo đảm việc làm thỏa đáng. Để làm được điều này, thông tin về thị trường lao động cần đến được với người học, cơ sở đào tạo và người đang tìm việc. Những dữ liệu về ngành nghề có nhu cầu tuyển dụng, yêu cầu kỹ năng, mức thu nhập và triển vọng nghề nghiệp sẽ giúp thanh niên có cơ sở lựa chọn phù hợp hơn. Đây cũng là căn cứ để cơ sở đào tạo điều chỉnh chương trình, tránh tình trạng đào tạo chưa sát nhu cầu trong khi doanh nghiệp vẫn khó tìm được người đáp ứng yêu cầu công việc. Dự báo thị trường lao động không thể loại bỏ mọi rủi ro, nhưng có thể giúp các bên chuẩn bị tốt hơn trước những thay đổi.
Qua khuyến cáo của chuyên gia nghiên cứu, cũng đặt ra cho Việt Nam những đổi mới trong quá trình học tập và đào tạo. Đó là giáo dục và đào tạo không nên kết thúc khi người trẻ rời ghế nhà trường. Trong một thị trường lao động liên tục biến đổi, những kỹ năng từng phù hợp có thể cần được bổ sung hoặc cập nhật. Các khóa đào tạo ngắn hạn, chương trình học theo mô-đun, đào tạo nâng cao và đào tạo lại cần được tổ chức linh hoạt để người lao động có thể vừa làm việc vừa học tập. Việc công nhận những kỹ năng đã tích lũy cũng giúp người trẻ thuận lợi hơn khi chuyển đổi nghề nghiệp, không phải bắt đầu lại từ đầu mỗi khi thay đổi công việc.
Cơ hội học tập và việc làm cũng cần đến được với những nhóm thanh niên có hoàn cảnh khác nhau. Người trẻ ở nông thôn, vùng khó khăn hoặc những người đã rời trường học trong thời gian dài có thể gặp trở ngại về thông tin, chi phí học nghề và khả năng tiếp cận dịch vụ tuyển dụng. Với họ, hỗ trợ thiết thực có thể bắt đầu từ một chương trình tư vấn phù hợp, một khóa đào tạo ngắn hạn hoặc cơ hội được kết nối trực tiếp với doanh nghiệp. Điều quan trọng là xác định đúng nhu cầu, thay vì áp dụng một cách hỗ trợ chung cho tất cả.
Như vậy, quá trình đào tạo từ giảng đường đến thị trường lao động không phải lúc nào cũng là một hành trình suôn sẻ. Nhưng quãng chuyển tiếp ấy sẽ bớt chông chênh nếu người trẻ được định hướng từ sớm, được học những gì thị trường cần và có cơ hội thử sức trong môi trường làm việc thực tế. Con số NEET vì thế không chỉ nhắc đến những người chưa có việc làm hay chưa tham gia học tập, mà còn đặt ra yêu cầu để giáo dục và thị trường lao động đến gần nhau hơn. Mục tiêu cuối cùng không đơn thuần là giảm một tỷ lệ thống kê, mà là giúp mỗi người trẻ tìm được một hướng đi có triển vọng, có khả năng sống bằng nghề nghiệp đã chọn và tiếp tục phát triển bằng chính năng lực của mình.
