Hôm nay, sức sống ấy vẫn hiện hữu, nhưng đang “chậm nhịp” trước sự thay đổi của thị hiếu, sự bùng nổ của giải trí số và những khoảng trống trong sáng tác, đào tạo, nhân lực kế cận. Để tìm lại ánh “hào quang” trong đời sống đương đại, cải lương cần vừa giữ căn cốt, vừa mạnh dạn đổi mới cách kể, cách diễn và cách đến với công chúng.
Ra đời tại Nam bộ từ những thập niên đầu thế kỷ XX, cải lương nhanh chóng bén rễ trong đời sống và trở thành “món ăn tinh thần” đặc sắc của người dân Việt. Qua quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa, cải lương đã vượt qua giới hạn địa lý, “tiến” Bắc, từng bước hình thành hai dòng phong cách: cải lương Nam bộ với vẻ phóng khoáng, đậm chất dân gian; cải lương Bắc bộ với quá trình tiếp biến, chú trọng tính bác học trong biểu diễn và dàn dựng. Dẫu khác nhau về âm nhạc, lối ca diễn, kịch bản hay ngôn ngữ sân khấu, hai dòng cải lương vẫn chung một mạch nguồn sáng tạo: lấy con người và đời sống làm trung tâm, kể chuyện bằng tiếng ca, âm nhạc và nghệ thuật biểu diễn.
Tuy nhiên, trong đời sống nghệ thuật hiện nay, sức sống loại hình nghệ thuật cải lương vẫn còn, nhưng không gian để loại hình này tiếp tục lan tỏa ngày càng thu hẹp. Mỗi vùng miền cũng đối diện với thách thức riêng, song phía sau đó là bài toán chung về công chúng, sáng tác, đội ngũ kế cận và khả năng thích ứng với đời sống đương đại.
Phó Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam, TS.NSND Triệu Trung Kiên nhận định, tại Hà Nội và các tỉnh phía Bắc, các đơn vị thường lựa chọn đề tài lịch sử, dã sử, dân gian, huyền thoại, chú trọng tư tưởng và chiều sâu nội dung; trong khi đó, tại thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam, cải lương có sự tương tác trực tiếp hơn với thị trường, thị hiếu và nhu cầu giải trí của công chúng.
Ở phương Nam, cải lương vẫn duy trì tương đối năng động với các mô hình xã hội hóa, đoàn hát tư nhân và nhóm tài tử. Thế nhưng, phía sau sự sôi động ấy là áp lực “bủa vây”: kinh phí hoạt động hạn hẹp, thiếu không gian biểu diễn chuyên dụng, khan hiếm kịch bản mới… Để mở rộng đường đến với công chúng, nghệ sĩ và các nhóm hát đang chủ động đưa cải lương lên các nền tảng số như: YouTube, TikTok… và cả gameshow. Còn ở phía Bắc, sân khấu cải lương lại chịu tác động từ quá trình sắp xếp, tổ chức lại các đơn vị nghệ thuật và sự thay đổi trong thị hiếu thưởng thức. Việc còn phụ thuộc vào các chương trình, đơn đặt hàng phục vụ nhiệm vụ chính trị khiến sân khấu khó hình thành thị trường khán giả ổn định, đồng thời hạn chế sự chủ động trong xây dựng sản phẩm, tiếp cận công chúng và phát triển nguồn thu.
Theo ThS Nguyễn Thị Thùy (Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh), cải lương đang đối diện với những khoảng trống đáng kể trong quá trình tiếp nối. Sự phát triển của văn hóa mạng và các hình thức giải trí số làm thay đổi mạnh thói quen thưởng thức, khiến loại hình này ngày càng khó tiếp cận, hình thành lớp khán giả trẻ kế cận. Cùng với đó là sự thiếu hụt những kịch bản được viết từ chính đặc trưng của cải lương. Nhiều tác giả trẻ chưa có đủ vốn sống, chưa nắm vững nhịp điệu, cấu trúc bài bản tài tử - cải lương. Một số tác phẩm chuyển thể từ kịch nói, văn học nhưng chưa được chuyển hóa phù hợp về ngôn ngữ ca kịch, dễ rơi vào tình trạng “kịch nói hát cải lương”, thiếu sự hòa quyện giữa ca và diễn.
Đáng lưu ý, ngày càng vắng bóng lớp nghệ nhân, nghệ sĩ gạo cội - những người nắm giữ nhiều kỹ năng nghề khó truyền đạt bằng giáo trình; từ đó, khiến việc trao truyền, đặc biệt nghệ thuật ca ngẫu hứng, gặp nhiều trở ngại. Trong đào tạo, nếu quá thiên về kỹ thuật thanh nhạc hiện đại, nghệ sĩ trẻ có nguy cơ đánh mất độ mềm mại, luyến láy và sắc thái dân tộc của tiếng hát cải lương.
 |
| Kết hợp cải lương với các loại hình nghệ thuật khác, trong đó có xiếc, để tạo thêm trải nghiệm cho khán giả. Ảnh: Thanh Hà |
Trong bối cảnh Nghị quyết 80-NQ/TW về Phát triển văn hóa Việt Nam của Bộ Chính trị, đặt văn hóa, con người vào vị trí nền tảng, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển, câu chuyện bảo tồn cải lương cũng cần được nhìn trong một cách tiếp cận mới. Bảo tồn và phát triển cải lương không dừng lại ở lưu giữ những giá trị đã có, mà phải tạo điều kiện để nghệ thuật này tiếp tục sống trong đời sống đương đại.
Nhìn tổng thể, sự bùng nổ của giải trí số vừa tạo sức ép lớn lên sân khấu truyền thống, vừa mở ra cơ hội để cải lương tự làm mới và mở rộng công chúng. Thách thức của cải lương không còn nằm ở khả năng thích ứng của các đơn vị nghệ thuật. Từ đổi mới cách kể chuyện, định dạng tác phẩm đến chủ động hiện diện trên không gian số, cải lương cần bước ra khỏi những khuôn mẫu cũ để tìm thêm sức sống trong đời sống đương đại.
Trưởng đoàn Cải lương Vàm Cỏ, NSND Hồ Thị Ngọc Trinh nhấn mạnh, muốn cải lương tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, trước hết cần thay đổi cách tiếp cận công chúng. Sân khấu truyền thống không thể chỉ bó hẹp trong không gian nhà hát, mà cần chủ động bước lên không gian số với những trích đoạn được đầu tư về chất lượng, các phiên bản ngắn, MV hay nội dung hậu trường phù hợp với YouTube, TikTok… Thực tế cho thấy, khi nghệ sĩ chủ động đưa câu vọng cổ, trích đoạn và câu chuyện nghề lên mạng xã hội, khoảng cách với khán giả trẻ được rút ngắn đáng kể. Từ đó, công nghệ mở thêm những con đường để cải lương tìm đến công chúng.
Cùng với cách tiếp cận mới là yêu cầu làm mới chính tác phẩm. Kịch bản cần gần hơn với đời sống đương đại, cấu trúc cô đọng, giàu kịch tính; ngôn ngữ dàn dựng, ánh sáng, âm thanh và mỹ thuật sân khấu cũng cần được đổi mới. Song, đổi mới không có nghĩa là chạy theo thị hiếu bằng mọi giá, mà phải tìm được cách kể mới trên nền tảng ngôn ngữ và căn cốt của cải lương.
Về lâu dài, cần chủ động xây dựng lớp khán giả kế cận, bắt đầu từ nhà trường và cộng đồng. Những chương trình sân khấu học đường, hoạt động trải nghiệm, giao lưu với nghệ sĩ sẽ tạo những điểm chạm tự nhiên với học sinh, sinh viên. Đồng thời, nghệ sĩ trẻ cần được trang bị kỹ năng số và truyền thông để tự kể câu chuyện về nghề, về tác phẩm trên các nền tảng quen thuộc với thế hệ mình. Khi cải lương có thể đến với người trẻ bằng chính ngôn ngữ mà họ đang sử dụng, cơ hội hình thành một lớp công chúng mới sẽ rộng mở hơn.
Theo PGS.TS, nhà văn Nguyễn Thế Kỷ, cải lương Nam và Bắc mang những đặc trưng riêng, nhưng chính sự khác biệt ấy lại mở ra cơ hội để hai bên học hỏi, bổ trợ cho nhau. Vì vậy, cần tăng cường giao lưu giữa các đoàn thông qua hội diễn, liên hoan, chương trình trao đổi nghệ sĩ, dàn dựng chung hoặc phục dựng một vở kinh điển theo những cách tiếp cận khác nhau. Qua những “cuộc đối thoại nghề”, nghệ sĩ sẽ nhận diện thế mạnh, hạn chế của từng phong cách, từ đó tìm thêm điểm gặp gỡ và làm giàu cho nghệ thuật cải lương.
Cùng với giao lưu, bài toán nhân lực cũng cần được nhìn từ yêu cầu của một hệ sinh thái sáng tạo. Nghệ sĩ cải lương hiện nay không chỉ cần ca hay, diễn tốt, mà còn phải hiểu văn hóa truyền thống, thích ứng với phương pháp dàn dựng mới và biết kết nối với công chúng. Một vở diễn muốn có sức sống còn cần sự góp sức của tác giả, đạo diễn, nhạc công, họa sĩ thiết kế, truyền thông sân khấu… Theo ông, cải lương muốn phát triển bền vững không thể chỉ trông chờ vào một vài nghệ sĩ nổi bật, mà phải xây dựng được một đội ngũ sáng tạo đủ mạnh và có khả năng kế tiếp.
