Tôi nức nở khi nghe chuyện Trần Bình Trọng tử tiết, và ngơ ngẩn hỏi anh tôi rằng sau này ông có sống lại không? Truyện Trần Quốc Toản làm cho tôi thít lên vì cảm phục. Dẫu sao, lúc trẻ thơ, tôi đã có những phút cảm động cực say sưa và chân thật.”
Những lời bộc bạch trên đây được nhà văn Nguyễn Huy Tưởng ghi trong nhật ký năm 1938, khi ông là một thư ký sở Đoan (sở thuế quan) Hà Nội. “Mười mấy năm” về trước, như tác giả viết, Nguyễn Huy Tưởng còn là một cậu trò tiểu học đang theo học ở vùng quê ngoại Đáp Cầu. Và cũng trong những dòng nhật ký tiếp theo, khi nhớ lại một buổi đi trẩy hội Kiếp Bạc, ông tự hỏi: “Chẳng hay ta có tiền duyên gì với Đại Vương không?” Câu hỏi ấy (mà rộng ra có thể hiểu là với cả nhà Trần) dường như đã có ngay sự trả lời, bởi trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác mà Nguyễn Huy Tưởng sắp bước vào, vương triều Trần luôn là nguồn cảm hứng khiến ông viết nên những trang say sưa nhất.
|
Bài viết đầu tiên của Nguyễn Huy Tưởng về đời Trần là bài tiểu luận Hội nghị Diên Hồng, đăng tạp chí Tri Tân cuối năm 1941. Bài viết cho thấy cái nhìn độc đáo của tác giả về một sự kiện lịch sử mà trước ông hẳn đã không ít người nói đến: “Người ta chỉ biết ca tụng cái chiến công oanh liệt là Bạch Đằng. Nhưng không ai biết rằng trận Bạch Đằng không lạ; mà hội nghị Diên Hồng mới lạ. Bạch Đằng chỉ là cái kết quả tất nhiên của cuộc hội nghị có tính cách hoàn toàn dân chủ kia.” Với cái nhìn trọng thị ấy, ông còn trở lại với Hội nghị Diên Hồng bằng một truyện ngắn viết về chính những người mà cuộc hội nghị hướng tới - các bô lão được mời về dự - thông qua một đại diện là cụ Hai làng Ném. Truyện được viết với một văn phong mộc mạc, tiêu đề cũng giản dị không kém: Người đại biểu ốm yếu trong Hội nghị Diên Hồng. Truyện ngắn này cho thấy rõ dấu ấn của tác giả khi đến với cách mạng, chịu ảnh hưởng của bản Đề cương văn hóa, nhất là với phương châm “đại chúng hóa”.
Với một cây bút văn xuôi chuyên biệt như ta biết về Nguyễn Huy Tưởng, khó có thể nghĩ ông từng rất nặng tình với thơ khi bắt đầu đến với văn chương. Thực tế, những bài thơ ông làm trong nửa đầu những năm 1940 đã đủ thành một tập thơ mà ông đặt cho cái tên là Nhất điểm linh đài với mong muốn xuất bản. Và thật cảm động, trong đó có một bài về Bảo Nghĩa Vương Trần Bình Trọng! Dù sách không biết bao giờ ra, bài thơ cũng đã được đăng trên tạp chí Tri Tân. Tờ tạp chí chuyên khảo về lịch sử này tuy không phải là một “đài thơ” có thương hiệu, nhưng dẫu sao cũng đã cho phép Nguyễn Huy Tưởng giãi bày tình cảm của mình đối với một danh tướng đời Trần!
Năm 1943, Nguyễn Huy Tưởng gia nhập tổ chức Văn hóa cứu quốc bí mật. Yêu cầu của Đoàn thể đặt ra với các ông là phải có được những tác phẩm yêu nước, tiến bộ đã khơi gợi ở Nguyễn Huy Tưởng một đề tài thường trực chỉ còn chờ dịp để viết nên. Lần này, ông chọn viết về An Tư. Từ những hiểu biết sâu rộng của mình về đời Trần, với mong muốn tái hiện đến tối đa những trang oanh liệt của cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ hai, Nguyễn Huy Tưởng đã dựng nên một cuốn tiểu thuyết có khuynh hướng sử thi hoành tráng.
Tác phẩm đã kịp đăng hết trên Tri Tân trong những ngày tiền khởi nghĩa hè thu 1945. Nhưng Nguyễn Huy Tưởng chỉ có thể tạm hài lòng với nó. Ông những muốn chăm chút cho tác phẩm của mình nhiều hơn kia. Song ông còn phải tập trung lo một việc khác: Nguyễn Huy Tưởng được cử lên Chiến khu dự Quốc dân đại hội Tân Trào, và cần chuẩn bị cho chuyến đi quan trọng với biết bao yêu cầu đặt ra…
Cách mạng tháng Tám thành công chưa được bao lâu thì cả dân tộc lại bước vào cuộc thử thách mới: Toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Nguyễn Huy Tưởng chịu trách nhiệm trước Đoàn thể tổ chức đoàn văn nghệ sĩ kháng chiến, đưa anh em lên Việt Bắc đánh giặc bằng vũ khí văn nghệ của mình. Bên cạnh công tác tổ chức, ông còn là một cây bút chủ lực, tham gia làm báo, viết bài, sáng tác các vở kịch, truyện, ký… phục vụ trực tiếp các yêu cầu của cuộc kháng chiến kiến quốc. Ít ai biết rằng, chính trong những ngày kháng chiến hào hùng ấy, Nguyễn Huy Tưởng lại có những phút giây trầm lắng, tìm về với đề tài mà ông từng ấp ủ: Nhà Trần. Chính xác hơn, là viết về “Nhà họ Trần” mà ông hình dung sẽ dựng thành một tác phẩm lớn. Nhật ký ngày 19/7/1949 của ông ghi lại: “Mung lung trong đầu An Tư - Nhà họ Trần (càng ngày càng thấy rằng tiểu thuyết này là sáng tác chính của ta).”
Điều khiến ông không thực hiện được mong muốn này cũng dễ hiểu. Trong bối cảnh kháng chiến, đề tài đó chưa được đưa lên hàng đầu. Một cán bộ văn nghệ như Nguyễn Huy Tưởng hẳn còn bị phân tâm bởi rất nhiều công việc sự vụ cũng như yêu cầu sáng tác phục vụ kịp thời những vấn đề cần kíp hơn. Dẫu sao, mong muốn này cũng là dịp để ông tiếp tục nghiền ngẫm về đời Trần mà một khi ông đã có “tiền duyên” thì tất sẽ còn nhiều đeo đẳng.
Hòa bình lập lại, Nguyễn Huy Tưởng tập trung viết Sống mãi với Thủ đô. Ông dành hầu như toàn bộ thời gian, tâm sức để viết cuốn tiểu thuyết dài về Hà Nội đánh Pháp, một đề tài mà ông tâm đắc. Nhưng như nhật ký của nhà văn cho thấy, ngay khi đã bắt đầu khởi thảo tác phẩm, ông vẫn nghĩ tới tập tiểu thuyết về nhà Trần với bao day dứt vì chưa thực hiện được: “Tiếc trong kháng chiến đã mất tiểu thuyết An Tư. Mất bao nhiêu tài liệu…” (nhật ký, 12/1/1957). Vấn đề là duyên cớ để nhà văn có dịp thể hiện. Thì đây, cơ hội đã đến với ông! Vào một ngày cuối năm 1959, nhà văn Hoàng Nguyên Cát, biên tập viên Nhà xuất bản Kim Đồng tìm đến ông để đặt viết một truyện về nhân vật lịch sử Trần Quốc Toản. Nguyễn Huy Tưởng nhận lời, và lập tức bắt tay vào việc.
Nửa năm sau, bản thảo Lá cờ thêu sáu chữ vàng hoàn thành, và nửa năm sau nữa, sau khi tác giả của nó qua đời, cuốn sách ra mắt bạn đọc!
Sẽ là quá chủ quan để nói rằng Nguyễn Huy Tưởng đã dành quãng thời gian cuối đời để trả món nợ tinh thần. Nhưng thực tế dường như đúng là như vậy. Đầu năm 1960, mùa xuân cuối cùng của cuộc đời, khi sức khỏe đã trở nên đáng lo ngại, Nguyễn Huy Tưởng quyết định chỉ tập trung viết truyện về người anh hùng nhỏ tuổi Trần Quốc Toản trong một bức tranh toàn cảnh về cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông của quân dân nhà Trần. Ông đã khéo lồng vào đây những hình ảnh tuyệt đẹp về các vị anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo, vua Thiệu Bảo, Trần Nhật Duật; những bức tranh tươi rói, sống động như những thước phim về Hội nghị Bình Than, trận Hàm Tử Quan; hay những cảnh sinh hoạt trong hoàng tộc, có lẽ chỉ có ở đời Trần mà Nguyễn Huy Tưởng đã tái hiện một cách thật cảm động…
“Ta đây tuổi còn trẻ, tính còn ngây thơ, đọc sử Bình Nguyên mà lòng yêu quý non sông phơi phới, trong lúc thán phục các vị anh hùng, muốn nêu các vị vào khúc anh hùng ca để truyền về hậu thế, cho muôn nghìn đời soi vào. Than ôi! Công nghiệp không phải là dễ, mà ta vốn là kẻ ngu muội, há có thể đảm đang mà nhận cái chức làm thi sĩ của non sông như Homère của Hy Lạp, Virgile của La Mã, Camões của Bồ Đào Nha không? Than ôi! ta chẳng biết, nhưng ta cảm các vị anh hùng, thì ta nêu các vị anh hùng lên, đó là chức trách của một người quốc dân vậy.”
Những dòng nhật ký trên đây được Nguyễn Huy Tưởng viết năm 1933, khi ông vừa qua ngưỡng tuổi đôi mươi. Tuổi trẻ hồn nhiên và khát vọng, âu cũng là điều dễ hiểu. Nhưng với Nguyễn Huy Tưởng, tuổi trẻ còn là cái bệ phóng chắc chắn thôi thúc ông rồi đây sẽ bền bỉ theo đuổi con đường đã chọn: nêu danh các vị anh hùng đặng làm rạng rỡ lịch sử nước nhà. Và theo một cách rất riêng, như ta có thể thấy qua cách ông chọn “nhân vật trung tâm” cho cảm hứng sáng tác của mình. Đó là các bô lão muôn miệng một lời hô “Đánh!” làm rung chuyển cả tòa điện Diên Hồng; là một phụ nữ - công chúa An Tư chịu hy sinh để cứu năm vạn binh sĩ Đại Việt bị giặc bắt; và một thiếu niên - người anh hùng nhỏ tuổi Trần Quốc Toản vì giận giặc đã bóp nát quả cam và lập đội quân riêng thề một chết “Phá cường địch, báo hoàng ân”. Có thể nói, đây chính là những đóng góp riêng có của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng trong việc viết về nhà Trần với biết bao tên tuổi lẫy lừng…
