 |
| Minh họa: Nguyễn Văn Đức |
Có người đe: Ngai tre thiêng lắm đó. Cứ thử đụng vào mà xem! Nhưng có người lại bảo: Cụm tre còi ấy mà. Toàn chuyện thêu dệt, chả có gì đáng nói cả!
Đó là một bụi tre nhỏ, có từ bao giờ chả ai nhớ. Khi chúng tôi biết chăn trâu thả diều đã thấy có rồi. Có điều lạ là, như có một bàn tay vô hình, những cây tre trong bụi đan kết tự nhiên thành hình một cái ghế, có thể ngồi hóng mát mỗi khi hoàng hôn nhuộm vàng chân đê, để khoảng trời màu khê cháy tít xa kia hút lấy hồn người ta, để nhớ và buồn. Những thân tre mới trưởng thành từ măng cứ đan thêm vào theo năm tháng, như một thành viên tự nguyện.
Rồi chiếc ghế tre ấy cứ vàng óng dần lên cùng với nhiều mẩu chuyện xuyên qua hàng mấy chục năm của người Trại Lẻ. Vào những ngày mồng một, ngày rằm hay dịp lễ tết, người ta còn cắm nhang, đặt hoa tươi ở đấy.
Chuyện thật chả có gì đáng kể, nếu không vì việc mở rộng con đường liên xã theo chủ trương xây dựng nông thôn mới. Phá bỏ hay di dời? Di dời về đâu? Mới nghe tin, dân làng đã dáo dác hỏi. Có người đe: Ngai tre thiêng lắm đó. Cứ thử đụng vào mà xem! Nhưng có người lại bảo: Cụm tre còi ấy mà. Toàn chuyện thêu dệt, chả có gì đáng nói cả!
Ở các làng quê như làng tôi, còn ai lạ gì cây tre. Chúng mọc đan vào nhau, bấu víu chen chúc thành mảng, chật chội, gai góc, rối rắm, y như các quan hệ họ hàng của người trong làng. Vì thế, người ta trồng tre quanh các làng, ở các bờ sông bờ ao, bên rìa các con đường, tạo thành hàng rào không thể đột nhập được, như chiến lũy. Có thể vì thế mà người ta gọi là “lũy tre” chăng? Tre lớn lên tự nhiên, sinh sôi nảy nở tự nhiên như con người muôn thuở ở các làng quê vậy. Tre gắn bó hằng ngày, gắn bó cả đời với chúng tôi, như bầu bạn, như củ khoai, mớ tép, xâu cua. Làm gì cũng cần tre, vật dụng sinh hoạt bằng tre. Từ cái tăm, đôi đũa, sợi lạt đến cái chõng nằm, cái thồi uống nước, cái cối xay thóc, cái giỏ bắt cua… nhiều thứ lắm, đều bằng tre tuốt. Bây giờ, còn bao nhiêu lũy tre? Thay vào chỗ của chúng là những ngôi nhà vài ba tầng nghễu nghện, chỏng lỏn và con đường rải bê tông đến tận mép ao. Có lẽ vài năm nữa, tre sẽ có tên trong sách đỏ. Buồn thay! Mỗi lúc về quê cứ thấy nhơ nhớ như thiếu cái gì của làng.
Nhưng chuyện này cũng là chuyện nhỏ, có gì đáng nói. “Ngai tre” mọc ở cổng nhà bà cụ Khẽ, ngay lối xuống đồng Triều. Hồi kháng chiến chống Pháp, trước khi vào Chiến dịch Biên giới, cụ ông là anh bộ đội Việt Minh còn trẻ lắm, một hôm tranh thủ “té” qua nhà. Chẳng có mấy thời gian, người lính trẻ cài mũ nan vào bụi tre trước ngõ, rồi khép cửa liếp lại. Lúc ấy bụi tre chưa thành hình chiếc ghế. Lũ trẻ con tò mò, chỉ nghe thì thầm phía trong liếp tre: “Khẽ chứ… khẽ thôi…” Rồi người lính vội đi. Rồi cậu bé Khẽ ra đời. Tên ấy do cụ bà đặt hay do người làng đùa gọi, lâu dần thành tên! Đó là lần cuối cùng họ gặp nhau. Người lính trẻ nằm lại ở một vùng biên cương heo hút.
Ở quê tôi có lệ con gái lấy chồng thì gọi bằng tên chồng. Chồng chết thì gọi bằng tên con. Bé Khẽ lớn vổng lên từng ngày, lanh lợi và hay lam hay làm giống hệt bố. Nhưng mẹ Khẽ ngày một đẹp ra. Gái một con mà. Đám trai làng đi qua mắt nghiêng mày ghé, khúc kha khúc khích, thì thà thì thầm. Chiều chiều, mẹ Khẽ ra cổng, ngồi trên hai thân cây tre uốn ngang như ngồi trên võng. Đôi mắt đen thăm thẳm thẫn thờ nhìn mãi vào đâu ấy, không chớp. Lá tre xào xạc thầm thào bên tai như lời nói từ nơi rất xa vọng về. Giống tre cũng lạ. Nếu sắp có bão, các mầm măng uốn cong ẩn vào giữa lùm tre, như đứa trẻ chúi vào lòng mẹ cậy nhờ. Hai thân tre này chính là hai cái măng tre trước trận bão năm xưa, uốn vào lùm tre rồi cứ thế lớn lên. Nó lại có những búp măng mới. Rồi lại bão gió. Giống như đất nước chúng ta, cuộc chiến này vừa đi qua, cuộc chiến khác như đám mây đen vần vũ đã hiện ra ở phía chân trời.
Người ta kể, hồi ấy bọn lính lê dương càn qua làng. Chúng cướp đi tất cả các thứ có thể lấy được: gà, vịt, bầu, bí, chuối xanh... Một tên bỗng nhìn thấy mẹ Khẽ. Mặt hắn tái nhợt đi rồi lại đỏ bừng lên. Hắn hất khẩu súng dài ngoằng ngoẵng qua lưng rồi như con hổ đói, vồ lấy vai người đàn bà, ghì chặt. Bằng tất cả sức mạnh của sự sợ hãi tột cùng, mẹ Khẽ hất hắn ra. Hắn ngã sấp mặt vào nhóm măng mới đâm lên khỏi mặt đất, nhọn hoắt tua tủa như bàn chông. Máu chảy ròng ròng trên bộ mặt râu ria gớm ghiếc. Một con mắt lồi hẳn ra. Cả toán lính ngơ ngác, sợ hãi tưởng du kích bắn tỉa. Rồi chúng thất thểu vác kẻ bị thương vội vã tháo lui. Người ta kể, một lần ông lý trưởng đi “điền dã” qua xóm Trại Lẻ, tay cầm ngang cái ba toong mây bịt đồng vàng chóe, khăn xếp áo the quần trắng, chân đi giày Ký Long thật oai vệ. Ông chợt nhìn thấy mẹ Khẽ đang xay thóc. Trời nóng, dải yếm thả lỏng, bầu má căng đỏ phừng phừng, mẹ Khẽ lấy vạt áo quệt mồ hôi ngang trán để hở mảng lưng chắc lẳn nõn nà. Xóm Trại về chiều vắng teo. Ông lý hắng giọng, bước đến, nhăn nhở. Mẹ Khẽ sợ hãi lí nhí chào. Rồi như bản năng mách bảo, chị lùi vòng ra phía cổng. Ông lý bước thấp bước cao rướn theo, mắt ông hau háu như muốn lục tung dải yếm trắng ngà phía trước. Bỗng ông vấp vào bụi tre, ngã sấp xuống. Ông nhăn nhó, ông làu bàu đứng dậy mà không được. Về sau người ta đồn ông bị gãy một cẳng chân, dân làng trộm gọi là ông lý thọt. Nghe nói sau đó vì giận dữ, hay vì trả thù, ông lý sai dân đinh đến phá bụi tre. Anh dân đinh vô tội và vô ý bị cái tay tre vướng đầu lưỡi dao quật vào gáy, ngất xỉu! Dân làng biết cả, bảo nhau: Của Ngài đấy, cứ đụng vào mà xem!
Người ta kể, hồi ấy có anh trai làng tên là Thẩm, đẹp trai, rất giỏi nghề đan lát, đắp vẽ. Nhiều gái hàng xã âm thầm ao ước. Nhưng Thẩm không mặn mà với ai. Hằng ngày, Thẩm cứ thơ thẩn về xóm Trại, đứng lặng lẽ bên bụi tre. Nhưng cứ định vượt qua khóm tre ấy, Thẩm lại như kẻ mất hồn. Thẩm ghé ngồi vào ghế tre, nhưng không hiểu sao, anh bật dậy như ngồi phải gai, suýt đâm đầu xuống ao Đáy. Mấy năm trời như thế. Nghe nói sau này Thẩm để lại nhiều bài thơ, đề “tặng Kh”.
Người ta kể; người ta kể… những câu chuyện như cũ, như mới, mỗi người thêm vào một ít, đổi đi một ít, không hẳn giống hệt nhau. Nhưng, mẹ Khẽ chiều chiều vẫn ra phía lùm tre bên cổng, ngồi như thiền mặc. Bây giờ tre đã đan thêm nhiều gióng làm cho mặt ghế vững hơn. Lại có hai nhánh vòi tre hai bên như tay vịn.
Thời gian làm được nhiều thứ. Ví như bụi tre nay đã thành hình chiếc ghế ngồi vững chãi. Bà Khẽ vẫn ngồi đó như chờ ai mỗi buổi chiều miên man. Và rồi Khẽ lại nhập ngũ khi vừa kịp học xong phổ thông. Anh viết đơn tình nguyện như nhiều bạn anh lúc ấy. Nghe nói hồi ấy đã có người viết đơn bằng máu! Bà Khẽ dạm vợ cho Khẽ. Đám cưới được tổ chức ngay sau lễ ăn hỏi, giản dị mộc mạc: trầu cau và nước lá chè tươi. Thời chiến mà. Cả làng đến mừng. Vợ Khẽ là Thủy, gái làng bên vốn là bạn học của Khẽ, xinh giòn, hai con mắt sắc đáo để.
Đêm trước hôm lên đường, Khẽ đưa Thủy ra ngồi trên khóm ghế tre. Khẽ kể cho vợ nghe những mẩu chuyện về khóm tre này, về người mẹ và sự chờ đợi đằng đẵng. Họ nói về lòng chung thủy như một phẩm chất cần được gìn giữ và tôn thờ. Trời đầu thu se lạnh, màn đêm trong veo. Trên kia, những vì sao nhấp nháy long lanh như những giọt nước mắt. Trước khi đi B, Khẽ đã kịp gửi lại cho Thủy giọt máu của mình.
*
Cách nhau khoảng hai chục năm, có hai Giấy báo tử và hai Bằng Tổ quốc ghi công được chuyển qua nơi ấy. Cứ mỗi chiều, mẹ chồng và con dâu lại ra ngồi đó, trên chiếc ghế tre mơn mởn chồi với mấy ngọn măng đang nứt đất, cho đến chập choạng tối. Bóng họ sẫm dần lại, nương vào nhau, khắc vào hoàng hôn. Thủy sinh được cậu con trai kháu khỉnh, giống bố như đúc khuôn. Bà Khẽ nhất định đặt tên cho cháu là cu Khàng. Khàng học giỏi và ngoan. Bây giờ Khàng đã là Tiến sĩ trẻ nhất một Viện Hàn lâm khoa học ở Hà Nội.
…Hội nghị liên tịch của thôn bàn nát nước. Có ý kiến cho rằng tre là tre, thần thánh linh thiêng gì. Phá cho nhanh để làm đường.
- Thế giao cho ông phá nhé.
- Tôi á? Tôi thì… các cháu còn nhỏ quá, hì hì.
- Thôi, tốt nhất là di chuyển.
- Chuyển đi đâu?
Một thanh niên nhanh nhảu:
- Chuyển trồng lại ở Nghĩa trang Liệt sĩ xã ta, vừa làm cụm cây cảnh, vừa có người chăm sóc, lại gần phần mộ bố con liệt sĩ Khẽ.
- Phải, phải đấy! Lên kế hoạch cẩn thận và báo trước cho các bên liên quan!
Hôm ấy nắng đẹp. Người ta không quên thắp mấy nén nhang trước khi chuyển “Ngai tre”. Trong đoàn rước chuyển Ngai tre về nghĩa trang liệt sĩ xã có cả các cháu thiếu nhi và Hội quy chùa Vã. Người ta truyền nhau rằng, có nhìn thấy bóng của hai anh bộ đội đều rất trẻ, một đội mũ nan có ngụy trang, mặc áo trấn thủ, một đội mũ vải tai bèo. Giống nhau thế không biết! Mẹ con bà Khẽ đứng lặng ở nhà. Những giọt nước mắt nóng và mặn chảy dài.
